လိက်လညာတ်၊ ယက္ခဂုမ္ဘဏ်
လ္တူဂၠးတိဇၞော်ဏအ် တၠအဝဵုနွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဘဝသီဇာတ်တၠအဝဵုတအ် ညးမွဲကဵုညးမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကအ်ရ။ လ္ၚဵုဂှ် ဒးဒုင်သီဇာတ် ပ္ဍဲတဲညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ လ္ၚဵုဂှ် ဂကောံဍေံကဵုဍေံ က္လေင်ပၠန်ဂတးရေင်သ္ကအ်တုဲ မ္ဒးသီအာဇာတ်နွံရ။ လ္ၚဵုဂှ် အုပ်အာနိဂီုပ္ဍဲထံင်ရ။ လ္ၚဵုဂှ် ဒးဒုင်ဒက်ဓရတ်ကအ်တုဲ သီအာဇာတ်နွံရ။ လ္ၚဵုပၠန်ဂှ်လေဝ် နူကဵုဍုင်နာနာ ဗီုကဵုဍုင်ဒြဟတ်ဇၞော် ညံင်ရဴအမေရိကာန်တအ် လုပ်ရပ်တုဲ ပတိုန်ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် သီထောံလေဝ်နွံရ။
နူကဵုပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယတုဲအာတုဲဂှ် အမေရိကာန်တအ် ရပ်ပလှ်ထောံတၠအဝဵု (ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး) နူကဵုအလဵုအသဳတၠအဝဵုဂှ် ညံင်သ္ဂောံပြံင်လှာဲအာ ဒဳမဵုကရေဇြဳ ကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင် ဗီုဗီုဏအ် လၟိဟ်အလန်လုပ်ကဵုကၠံရောင်ဂှ် တၠပညာတအ် ဟီုဂးပါ်ပါဲတဴရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် တၠအဝဵုပၞာန်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်ညးမၞုံကဵုကုသဵုခိုဟ်ရောင် ဟီုစဂွံရ။ စနူတၠအဝဵုဗိုလ်နေဝေန်၊ ဗိုလ်တာန်ယှိုဲ စဵုကဵုက္ဍိုပ်သကိုပ်ပၞာန်မေန်အံင်လှာင်ဂှ် ကံကုသဵုခိုဟ်တဴရ။ ညးတအ်ဂှ် ဓဇန်ကြမ်ကြ လ္တူညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ သယံဇာတ မၞုံပ္ဍဲဍုင်တအ်ဂှ်လေဝ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ပူဂဵုညးတအ် ဗီုဒးစိုတ်ကၠောန်ဗ္ဂေတ် ကၠတ်ဏာအိုတ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဒဵုကဵုအခိင်လၟုဟ်ဏအ် သီုကဵုဟွံဒုင်ဒုဟ်ဒဏ်မွဲသာ် မံင်တန်တဴဒၟံင် ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ်ဖိုဟ်ရ။
လ္တူဂၠးတိဏအ် ဗီုတၠအဝဵုကုသဵုခိုဟ်နွံဂှ် တၠအဝဵုကုသဵုပရေံတအ်လေဝ်နွံရ။ ပ္ဍဲညးကုသဵုပရေံဂမၠိုင်ဂှ် လောန်ကၠုင်ဂျာန်ဏဝါရဳ(၃) သၞာံ၂၀၂၆ ဏအ် လတ်တ်ဖတ်တ် နူကဵုဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန်တအ် လုပ်အာဍုင်ဗေန်နဳသွဲဠာတုဲ လုပ်ရပ်ထောံ သမ္မတနဳဂိုဝ်ဠာတ်မာဒူရိုဝ် ကေုာံ သမ္ဘာသမ္မတ စဵုကဵုစိုပ်ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် အလုံဂၠးတိမွဲ ချဳလျတ်အာရ။ လၟုဟ်ဟီုမ္ဂး ရပ်ထိင်လဝ် နဳဂိုဝ်ဠာတ်မာဒူရိုဝ် ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန်တုဲ သွက်သ္ဂောံစၟဳစၟတ် ကဵုအာဒုဟ်ဒဏ်နွံရ။ လ္တူအမေရိကာန်တအ် ရပ်ဏာသမ္မတဗေန်နဳသွဲဠာဂှ် ကောန်ညးဍုင်ကွာန်ဗေန်နဳသွဲဠာတအ်ဗွဲမဂၠိုင် မိပ်တဴစိုတ်အိုတ်ရ။
တၠအဝဵုဒးဒုင်ရပ်ဗီုဗီုဏအ်ဂှ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အပ္ဍဲဂမၠိုင်ဂှ် ဒးရိုဟ်ထ္ၜးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် အမေရိကာန်တအ် လုပ်ရပ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ပါနာမာ နိုဝ်ရဳကာ ဒဵုကဵုပ္ဍဲသ္ၚိညးတေံတုဲ ပၠောပ်စုတ်ကၠေံထံင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် သွက်သ္ဂောံဖျေံထောံအလဵုအသဳတၠအဝဵုဍုင်အဳရာတ် သာတ်ဍာံဟူဇြိင် ဂးတုဲ သမ္မတအမေရိကာန် ဂျအ်ဒဗၠယူၜုတ် ဗလးဏာဒပ်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အထိကထ္ၜးဟိုတ် လွဟ်ဂျိနွံပ္ဍဲဍုင်အဳရာတ်ရ။ အိုတ်ကၞောတ်ရပ်ဂွံသာတ်ဍာံဟူဇြိင် ပ္ဍဲကတိုင်ဂီုကၠီုပါဲလွဟ်ဇၞော်တုဲ ပတိုန်ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် ဒးပၟိင်ဂစိုတ် ဒးဒုင်ဒက်ကအ်ရ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သီဂွံဍုင်အဳရာတ်တုဲကီုလေဝ် ဟွံဆဵုလွဟ်ဂျိတအ်ဂှ်ရ။
ရံင်အာဍုင်လေတ်ပျာပၠန် ဗီုတၠအဝဵုကဒါဖဳ ဒးဒုင်သီဇာတ်ဂှ် မွဲဗီုပၠန်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန်သၟးဟွံသေင် သီုကဵုဒပ်ပၞာန်ဂကောံနာတိုဝ်တအ် သုင်စောဲသီုပၞာန်ကျာ ပၞာန်ဍာ်တုဲ ဗတိုက်ကၠုင်ရ။ နကဵုပၞာန်တိုက်ဂှ် အမေရိကာန်တအ် ဟွံလုပ်ဗတိုက်မွဲသာ် ဘိုင်ရီုဗင် ပန်နကဵုယာန်ကျာတအ်တုဲ နူကဵုဂကောံပၠန်ဂတးဒစဵုဒစးတၠအဝဵုတအ် ဗတိုက်နကဵုပၞာန်တိုက် အိုတ်ကၞောတ် ပၞာန်ပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် ရပ်ပန်ဂစိုတ်ကၠေံ တၠအဝဵုကဍာဖဳရ။
လ္ၚတ်ရံင်ဝင်မ္ဂး အလဵုအသဳဍုင်အမေရိကာန်တအ် ဟွံဒးစိုတ် ဍုင်တၠအဝဵုလ္ၚဵုဂှ် ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် ဟွံဒးလုပ်ဗတိုက်မွဲသာ် ကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ် ညံင်ရဴသ္ဂောံပြံင်အာ သၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳလေဝ် နွံဟွံအောန်ရ။ သွက်ဂွံပလှ်ထောံ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် အမေရိကာန် သုင်စောဲတဴပိနဲ ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ (၁)ဂှ် ၜက်ၜေတ်လုပ် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်တုဲ ဗတိုက်သရိုဟ်ကၠေံရ (Direct Miliary Invasion) ။ (၂) ဂှ် ရပ်ဇုက်လ္ပာ်လက်ကရဴတုဲ အလဵုအသဳညံင်ဂွံပြံင်လှာဲအာဂှ် ကၠောန်သ္ပတဴရ (Covert Coups)။ (၃) ဂှ် နူကဵုဂကောံဒစဵုဒစးတအ် မွဲအဆံင် ပလှ်ဖျေံအလဵုအသဳရ (Proxy Support)။ သီုကဵုဟွံဒးဗတိုက်မွဲသာ် ထံက်ပင်ကဵုအရီုအဗင်ကဵု ရဲညးဒစဵုဒစးတအ် ကၟာတ်ထပိုတ်ကၠေံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ပြံင်လှာဲကၠေံ အလဵုအသဳတအ်ဂှ်ရ။
အမေရိကာန်ဂှ် ရပ်ထောံညးတၠအဝဵုကီု ပြံင်လှာဲထောံ နူကဵုသၞောတ်တၠအဝဵု ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲအာ သၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳကီု ဗီုမကၠောန်သ္ပတဴမံင်သာ်ဏအ်ဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်ဍုင်ဗၟာဂှ် မုဟိုတ်အမေရိကာန်တအ် ဟွံရပ်စပ် ဟွံပချဳရော ဣဏအ်ထေက်ကဵုသ္ဒးလ္ၚတ်ရ။ သကိုပ်ဗိုလ်နေဝေန်ဂှ် လုကဴပွိုင် ၂၆ သၞာံ အုပ်ဓုပ်ကၠုင်တုဲ ဍုင်လေဝ်ဝါတ်ဂြုဲစှ်ေအာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဒဵုကဵုအာယုက် ၉၀ သၞာံ သီုကဵုဟွံဒးဒုင်ဒုဟ်ဒဏ်မွဲသာ် မံင်ကၠုင်ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ်ရ။ ညးမွဲပၠန်ဂှ် ဗိုလ်တာန်ယှိုဲမဒှ်ရ။ ဗိုလ်တာန်ယှိုဲလေဝ် အုပ်ဓုပ်ကၠုင်ကောန်ညးဍုင်ကွာန် နကဵုပရေင်သ္ပမာန်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်နာနာ ပွိုင် ၁၉ သၞာံတုဲ ဒဵုကဵုအခိင်လၟုဟ် သီုကဵုဟွံဒးဒုင်ဒုဟ်ဒဏ်မွဲသာ် ဒုင်စသိုင်ဒၟံင်ပိုန်တသိုက်လောကဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဍုင်နေပျဳဒဝ် ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ်ဖိုဟ်ရ။
လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်တၠအဝဵုပၞာန် မေန်အံင်လှာင်ရ။ မေန်အံင်လှာင် ဒှ်တၠအဝဵုကြမ်ဓဇန်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဟီုမ္ဂး ဟွံဗၠေတ်ရ။ ညံင်သ္ဂောံကေတ်အာဒုဟ်ဒဏ်ဂှ် နူကဵုရုင်သၞောဝ်ဓဝ်ဂၠးကဝ် ICJ ကီု၊ ICC ကီု ဂစာန်ဒၟံင်တၟာလအ်ရ။ ရုင်သၞောဝ်ဓဝ်ဍုင်အာဂျေန်တဳဏာလေဝ် ပတိတ်လဝ်ပၟိင်ရပ်ဏီရ။ ဒုဟ်ညးတေံဂှ် ဟွံအောန်လးလးရ။ ပွမဂစိုတ်ကောန်ညးဍုင်ကွာန်၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ပၞာန် ပွမစံင်ပၠေင်ဒၟံင်ဍုင်ကွာန်၊ ပွမဂမ်စိုတ်က္လက်ဂကူရိုဝ်ဟေန်ဂျာ၊ ပွမဆက်စပ်ကဵုပရေင်လီဠာန်သြန် (ကျာဖျ)တအ်သၟးဟွံက နူကဵုသီကၠေံအဝဵုတုဲ ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အာဍုင်ပတိတ်ဂဥုဲၜူမာဲဂၠိုင်အိုတ် လ္တူဂၠးတိရ။
သကိုပ်ပၞာန်မေန်အံင် ၜိုန်ကြမ်ကြဓဇန်ဒၟံင်ဂလိုင်ဏအ်ကီုလေဝ် မုဟိုတ်ဟွံဒးဒုင်ရပ် ညံင်ရဴသမ္မတဗေန်နဳသွဲဠာ၊ သာတ်ဍာံဟူဇြိင် ဍုင်အဳရာတ်တအ်ရော ယဝ်ရလ္ၚတ်ရံင်မ္ဂး အမေရိကာန်တအ် ကေမ်ဇျှာပ်လဝ် မူဝါဒ(၃)တင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ (၁)ဂှ် ခေတ်ကာလပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယတုဲအာတုဲ ဒုင်သဇိုင်ကဵု (Ideology)ရ။ (၂)ဂှ် ညံင်ဂွံဒှ်ဂုဏ်ဖဵုကုဍုင်အမေရိကာန်ရ။ (၃)ဂှ် ရံင်ကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်ပထဝဳရ။ ရံင်ကဵုတင်ပိဏအ်တုဲဟေင် အမေရိကာန်တအ် လုပ်ဖန်ဖက်လုပ်ရပ်စပ်ဒၟံင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ရံင်ကဵုဟိုတ်(၃)တင်ဏအ်တုဲ တင်မွဲဂှ် နူအလဵုအသဳဍုင်ကောန်မျူဏေတ်တဲပါဲတအ် ညံင်သ္ဂောံပြံင်အာလ္ပာ်ဝါဒတဲပုင်ရ။ တင်ၜါဂှ် ရံင်ကဵုဂုဏ်ဖဵုတုဲ ရပ်စပ်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး ဂုဏ်ဖဵုသွက်အမေရိကာန်ဇၞော်ဇၞော် မုဟွံမွဲရ။ တင်ပိဂှ် ရံင်ကဵုပထဝဳမ္ဂး ဍုင်ဗေနဳသွဲဠာ၊ ဍုင်ပါနာမာတအ်ဂှ် နွံကြပ်ဒၟံင်ကဵုဍုင်အမေရိကာန် ညံင်ရဴဒပ်ဒၞးဍုင်အမေရိကာန်တုဲ ဗလးလဝ်မ္ဂး ဒှ်အန္တရာဲကဵုဍုင်ညးတအ်မာန်တုဲ အမေရိကာန် ဒးရပ်စပ်ထောံရ။ ဍုင်ဗၟာဂှ်သ္ၚောဲခြာဒၟံင်နူကဵု ဍုင်အမေရိကာန်တုဲ ဍုင်ဗၟာဒှ်ဍုင်တၠအဝဵုဂှ် ဟွံဒှ်အန္တရာဲကဵုအမေရိကာန်ရ။ ဍုင်ဗၟာဂှ် သီုနွံကြပ်ကဵုဍုင်ကြုက် နွံဒၟံင်ပ္ဍဲသကေမ်တဲကြုက်တုဲ ရပ်စပ်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး ကြုက်ဒုင်ဟွံသေင်ဂှ် အမေရိကာန်ညာတ်ရ။
သရုပ်ကၠေံ ဗီုအမေရိကာန်ရပ်ပလှ်ထောံတၠအဝဵု ဍုင်တၞဟ်ဟ်ဂှ် မုဟိုတ်ဟွံကၠုင်ရပ်ပလှ်ထောံ တၠအဝဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာရောမ္ဂး သွဟ်ဂှ် ကၠးတဴဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်လီဠာန် (ကျာဖျ) ဂှ် ၜိုန်ရဆက်စပ်ကဵုပရေင်ဇီုကပိုက်နွံညိည ကုဍုင်အမေရိကာန်ကီုလေဝ် အမေရိကာန်ပအပ်ကဵု ဍုင်ဇိုင်ဝုတ်ဒိုဟ်ဍုင်ဗၟာတအ် ရပ်စပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ရပ်စပ်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဂုဏ်ဖဵုသွက်အမေရိကာန် အောန်လောန်ကီု၊ ဟွံမိက်ကဵုကတဵုဒှ် ပရေင်ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကုဍုင်ကြုက်ကီုတုဲ အမေရိကာန် ဟွံရပ်စပ် တၠအဝဵုပၞာန်ဍုင်ဗၟာရောင်ဂှ် သ္ၚဳဂၠိပ်ပါ်ပါဲတုဲ ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်ရ။
