“ဆဵုသၟတ်တအ်မ္ဂး ညံင်ရဴမၞိဟ်ဒုဟ်မွဲ သၟာန်စၟဳစၟတ်၊ ရပ်စပ်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇကု ဍုင်မိမဇကု နကဵုစိုတ်ဖေက် မ္ဒးဂျိုင်တဴဒၟံင်လမျီုတုဲ သွက်သၟတ်တအ် ဂွံဒှ်အာ “သၟတ်ဂှ် ဒှ်အနာဂတ်ဍုၚ်” ဂှ်…..”
လိက်ပရေင်၊ ယက္ခဂုမ္ဘဏ်
“သၟတ်ဂှ် ဒှ်အနာဂတ်ဍုင်” ဂလာန်ဏအ် ၜိုန်ရဟီုပတိုန်စဒၟံၚ် စိုတ်ဓာတ်သၟတ်တအ်ကီုလေဝ် သၟတ်မကွာ်ဒၟံၚ်တရဴ လတူဂၠံင်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဇၟာပ်စိုပ်သၞေဟ်ကၚ် ဗဒိုပ်ဒပ်ပၞာန် ဒးဒုင်သၟာန် ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်ဒၟံင် နကဵုမတ်သံသယ ညံင်ရဴမၞိဟ်မၞုံကဵုဒုဟ်မွဲကီုရ။ ဘဝသၟတ်တအ် အခိၚ်အခါကာလတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဟၟဲကဵုပရေၚ်မြဟ်မြဴ၊ မုက်မတ်သၟတ်တအ် အေဲဇြ စံင်တူ ဖေက်ဂၟံက်ဒၟံင်လၟိုန်ကာလတုဲ တၚ်ရန်တၟအ်သၟတ်တအ် ကၠေံကၠက်အာ သၟဝ်ပရေၚ်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် သၟဝ်တဲအဝဵုပၞာန်တအ် သိုက်က်ရ။
စနူသၞာံ ၂၀၂၁ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ သၟတ်ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဝွံ ဒးဒုင်ကျောဝ်ဒၟံင် နကဵုမတ်သံသယ ကေုာံ ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက်တုဲ ဒှ်အာပလမ်မတ် (Target) ညးတအ်ရ။ ဗွဲတၟေင် စနူသၞာံပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ပတိတ်ကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေလုပ်ပၞာန်တုဲ ပ္ဍဲကဵုသၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ် လတူဂၠံင်တအ်ဂှ် အခေါင်အရာသၟတ်တအ် မကွာ်တရဴ နကဵုဗၠးဗၠးၜးၜးဂှ် လီုလာ်အာအိုတ်ရ။
မွဲလပါ်ပၠန်လေဝ် ဂကောံပၞာန်သီအဝဵုတအ် ဆဵုသၟတ်တအ်မ္ဂး ညာတ်ကေတ်လတူသၟတ်တအ် “မၞိဟ်မကလေၚ်ပၠန်ဂတး ကုညးတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ကဵုအန္တရာယ်ညးတအ်” တုဲ နကဵုဟိုတ်နာနာသာ် ရပ်စပ်စၟဳစၟတ်ဒၟံင်အိုတ်ရ။
သွက်သၟတ်တအ် သ္ဂောံနွံကဵုအခေါင်ကွာ်တရဴဗၠးၜးညိညိဂှ် ဂကောံပၞာန်သီအဝဵုတအ် ပတိတ်ကၠုင် အမိင်ဒေသ ပွိုင်ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေင်၊ တွဵုရးမန် ကေုာံ ရးတနင်သဳတအ်ရ။ ပ္ဍဲအမိင်တအ်ဂှ် သၟတ်တြုံတြုံ ဍိုက်ကွဳလိုန်ဓာတ်မွဲမ လတူညးၜါ ဟွံဂွံ၊ ညးဗြဴဒဳကွဳလိုန်ဓာတ် သၟတ်တြုံ ဍိုက်ဗက်လက္ကရဴ ဟွံဂွံ သာ်ဝွံ ပါလုပ်မံင် ပ္ဍဲအမိၚ်တအ်ဂှ်ရ။
သၞောဝ်သၞောတ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်မံင်ဗီုပြင်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်သၟတ်တအ် နကဵုနဲကဲနာနာသာ်တုဲ ညံင်ရဴမကၠေၚ်ဒက်လဝ် လမျီုဘဝသၟတ်တအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ မတုဲကၠုင်တေံ ပ္ဍဲဒေသ ကၞောတ်ၜဳကြုၚ်ဒဵု သၟတ်ၜါတၠ (လ္ပထမံက်ယၟု) ဂှ် သွက်ဂွံတိတ်အာကမၠောန်ဍုင်သအာင် ဒးကၠောန်လိက်အုပ်တတ်ကၠောံဍုၚ်တုဲ တိတ်အာ ဍုင်ဘာအၚ်ရ။ ဟိုတ်နူသၞောဝ်အမိၚ်နာနာ ကေုာံ သၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ်တအ်တုဲ သွက်ဂွံအာဍုၚ်ဘာအၚ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ်မံင်ဗွဲမလောန် သာ်ဝွံ ညးတအ် ဟီုထ္ၜးရ။
နူကွာန်ညးတအ် သွက်ဂွံအာ ဍုင်ဘာအၚ်ဂှ် ကၠာတေံ အာနကဵုကွဳလိုန်ဓာတ်မ္ဂး ဒးကေတ်အခိင် ၂ နာဍဳပြင်ဟေင်ရ၊ လၟုဟ်မ္ဂး ဟိုတ်နူကဵုပရေင်ပေါဲဗတိုက် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ပ္ဍဲဒေသတုဲ ဒးကလေင်ဂေတ်အာ လပါ်တွဵုရးမန်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၟတ်တြုံၜါတၠဂှ် ယဝ်ဍိုက်အာကွဳလိုန်ဓာတ်မ္ဂး ဒးဒုင်စၟဳစၟတ် ဗွဲမကြေပ်ဂြတ်တုဲ ယဝ်ရကံဟွံခိုဟ်မ္ဂး ဒးဒုင်ရပ်(ပဝ်တာ) ဒးဒုၚ်ရပ်လုပ်ပၞာန်မာန်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်ၜါတၠဂှ် ဒးဖန်ဇန်အာ နကဵုကွဳစက်ရ။
ညးဒေသကွာန်မနွံ ပ္ဍဲတွဵုရးကရေင် ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ကီု၊ ညးဒေသကွာန်မနွံ ပ္ဍဲတွဵုရးမန်၊ ရးတနၚ်သဳ မသ္ၚောဲခြာနူဒပ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် အာတရဴလုပ်ဍုၚ်မ္ဂး ဒးတတ်သၞေဟ်ကၚ် တၠအဝဵုပၞာန်တအ်တုဲ ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်ကရေပ်ဓရတ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်ၜါတၠဓဝ် အာတရဴမ္ဂး အန္တရာဲဇၞော်ဂှ်ရ ဒးကော်ဏာ သီုမိမအာယုက်ဇၞော်ဇၞော်တအ်လေဝ် ဒးဗက်အာကီုရ။
အတိုၚ်မဒှ်ဓဝိၚ် မဂွိၚ်လဝ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပယျာံမစိုပ် သၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ် ကွာန်ကြေဝ်ဏာ အကြာပယျဵု တွဵုရးမန် ကဵု တွဵုရးကရေင်ဂှ် ဂကောံပၞာန်သီအဝဵုတအ် စဵုဒၞာဗဒေါအ်လဝ် ကွဳစက်ညးတအ်ရ။ လတူကွဳစက်ဂှ် မၞိဟ်ဗျုဗျုတအ်ပါကီုလေဝ် ဟွံသၟာန်စၟဳစၟတ်မွဲသာ် ဆသၟတ်ၜါတၠဟေင် ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ် လအ်ကဵုအခိင်ရ။
“ညးတအ်သၟာန်ဂၠိုင်ကွေံကွေံရ။ ဖုၚ်လေဝ်ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်ရ။ မၞိဟ်မစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ်လေဝ် အဝဲမတုပ်ကဵုပိုဲ သၟတ်တအ်ကီုရ။ ကံခိုဟ်အာမွဲသာ် လတူကွဳစက်ဂှ် မၞိဟ်တအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်လိက်စၟတ်သမ္တီကောန်ဍုၚ် မွဲကွာန်ရတုဲ ညးတအ်ဗလးကဵုဏာရ” သာ်ဝွံ သၟတ်မွဲတၠ ဟီုရ။
ဟိုတ်နူကဵု ဒးဒုင်စၟဳစၟတ် ဒးဒုၚ်ကရေပ်ဓရတ်လဝ် သာ်ဂှ်တုဲ စိုတ်ဖေက်လုပ်အာပ္ဍဲကောန်တၟအ်တေံစဵုကဵုလၟုဟ် ဂၠံင်မနွံကဵုသၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ဟွံဂံၚ်အာ ပါဲကၠေံလၟိုန်ကာလတုဲ ကွာ်တရဴရ သာ်ဝွံ သၟတ်ဂှ် ဆက်ဟီုရ။
လၟုဟ်ဏအ် ပ္ဍဲအလုံမွဲဍုင်ဗၟာ သၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် သၟတ်တအ် ဒးဒုင်သၟာန်စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် အကြာဒေသကွာန်ရးတအ်သၟးဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်တအ်လေဝ် အခိင်ဟွံရုဲ တိတ်မ္ၚးသ္ၚိ ကံဟွံခိုဟ်မ္ဂး ဒးဒုင်ရပ်(ပဝ်တာ)၊ ဒးဒုင်ကော်ဏာ နကဵုအဓမ္မ သွက်ဂွံလုပ်ပၞာန် နွံဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ မိမတအ်ဝွံ သွက်ဂွံဗလး ကောန်ဇာတ်မစိုပ်အဝဲတအ် တိတ်မ္ၚးသ္ၚိဂှ် ဒးစံင်တူဖေက်ဂၟံက်ဒၟံင်အိုတ်ရ။
ဒၞာဲဂကောံရပ်လွဟ်နာနာ ကေုာံ မၞိဟ်ဒေသနာနာ မကၠုင်ပဒတဴ ဍုင်ဗြဝတဳ ပ္ဍဲကဵုပယျဵု သေံ-ဗၟာဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံမ္ဂး သၟတ်တအ် ၜိုန်ရဒးဒုင်ရပ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလကီုလေဝ် ပရိုင်တအ်ဂှ် ကၠေအ်ဗ္ဒန်သ္ၚိတ်အာ သီုကဵုမၞိဟ်မွဲဟွံတီရ။ သာ်ဝွံ မၞိဟ်တြုံ မပဒတဴ ဍုင်ဗြဝတဳမွဲတၠ လဴထ္ၜးရ။ ညးဝွံ နွံကဵုကောန်တြုံမွဲ အာယုက် ၁၉ သၞာံတုဲ စိုပ်ကၠုၚ်အခိင်ဗတံမ္ဂး ညိဟွံဂံၚ်ကဵုတိတ်မ္ၚးသ္ၚိရောၚ် သ္ဂးရ။
“ကၠောန်ဗၠေတ်တုဲ ဒးဒုင်ရပ်ဂှ် ခေတ်လၟုဟ် ဟွံဒးဖေက်ရ။ ဟွံမွဲကဵုဒုဟ်တုဲ ဒးဒုင်ရပ်ကော်ဏာဂှ် ဖေက်အိုတ်ရ။ ယဝ်ကၠောန်ဗၠေတ်မ္ဂး ကဵုသြန်တုဲ ကလေင်ဗၠးကၠုင်မာန်မံင်။ ရပ်(ပဝ်တာ)၊ ရပ်ကဵုလုပ်ပၞာန် ဗီုဏအ်ဂှ် ဗက်လေဝ် သွက်ဂွံကလေင်ဗၠး ဟွံလောဲသွာရ” သာ်ဝွံ ညးမပဒတဴ ဍုင်ဗြဝတဳဂှ် ဟီုရ။
စနူသၞာံ ၂၀၂၄ စဵုကဵုသၞာံ ၂၀၂၅ အကြာဏအ် ဂကောံပၞာန်တၠအဝဵုတအ် ကော်မံင်မၞိဟ်လုပ်ပၞာန် စိုပ်ကၠုၚ်အလန် (၁၉) တုဲ ပ္ဍဲအပ္ဍဲဏအ် မၞိဟ်လၟိဟ် ၉၅,၀၀၀ (ဒ္စိတ်လက်ကဵုမသုန်လ္ၚီ) ဂှ် ဒးဒုင်ပကောံ နကဵုအဓမ္မ သွက်ဂွံလုပ်ပၞာန်ဟေင် သာ်ဝွံ ရုင်ကုလသမဂ္ဂ စပ်ကဵုအခေါင်အရာမၞိဟ် (OHCHR) ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ၊ ၂၀၂၆ ပတိတ်ကၠုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် (Report) စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။
ထပ်တုဲ သၟတ်ဒေသနာနာမကွာ်တရဴ လတူဂၠံင် အခိင်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်ဗတံ မဒးဒုင်ရပ်၊ ပ္ဍဲသၞေဟ်ကၚ်စၟဳစၟတ် မဒးဒုင်ကော်ဏာ လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၇၀ ပြင်ဂှ် နကဵုသက်သဳသာဓက ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ်မာန်ကၠုၚ် သာ်ဝွံ လိက်ဒုင်စဳရေင် OHCHR ဟီုလဝ်ရ။
သၟတ်တအ် လတူဂၠံင် မကၠေအ်ဗ္ဒန်အာ ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုင်အလဵုအသဳ မထိင်ဒဝ်လဝ်ဂှ် နကဵုဂကောံပၞာန်တအ် သွက်ဂွံစုတ် ပရိုင်မၞိဟ်ကၠေအ် (လူပျောက်ကြော်ငြာ) ဂှ်လေဝ် စနူသၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုအဝ်ဂါတ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုကၠေံရ။
အခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သၟတ်မချဳဓရာၚ်အာကၠုၚ်မံင်တအ် သအာၚ်အာနူကဵု ဘဲဒုင်ရပ် (ပဝ်တာ)၊ ဒးဒုၚ်ရပ်သွက်ဂွံလုပ်ပၞာန်တုဲ စပ်ကဵုဂကောံရပ်လွဟ်ပၠန်ဂတး ဟွံသေင်မ္ဂး စပ်ကဵုကမၠောန်လီဠာန်သြန်(ကျာဖျ) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စပ်ကဵုဒုဟ်နာနာသာ်တုဲ နွံကဵုအကာဲအရာ ဒးဒုင်ရပ်မာန်ဒၟံင်ရ။
ဆဵုသၟတ်တအ်မ္ဂး ညံင်ရဴမၞိဟ်ဒုဟ်မွဲ သၟာန်စၟဳစၟတ်၊ ရပ်စပ်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇကု ဍုင်မိမဇကု နကဵုစိုတ်ဖေက် မ္ဒးဂျိုင်တဴဒၟံင်လမျီုတုဲ သွက်သၟတ်တအ် ဂွံဒှ်အာ “သၟတ်ဂှ် ဒှ်အနာဂတ်ဍုၚ်” ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဟွံမာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၟတ်ဍုၚ်ပိုဲတအ်ဂှ် သာ်လဵုဂွံဗၠးၜးဍာ်ဇမၠိၚ်ဂှ်ဟွံချပ် ဗီုညးကဵုညး ဂၠာဲကၠုၚ်ဂၠံၚ် နကဵုနဲကဲနာနာသာ် ပါဲတိတ်အာ ဍုင်သအာင်အိုတ်ရ။