ယက္ခဂုမ္ဘဏ် (လိက်ပရေင်)
အလဵုအသဳဍုင်ဗၟာတၟိ သမ္မတဥူမေန်အံင်လှာင် မက္ဍိုက်ပ်ဂှ် သွက်အနာဂတ်ဍုင် ဂွံဆက်အာဂတဂွံ ပတိတ်ဒၟံင်ဒြဟတ် ဂၠိုင်ကဵုနဲကဲရ။ ညံင်ဍုင်ဂၠးတိဂမၠိုင် သ္ဂောံသ္ပစၟတ်သမ္တီဂှ် နကဵုမေန်အံင်လှာင် ဂစာန်ဒၟံင်တုဲ လ္ပာ်ဂကောံပၠန်ဂတးတအ် ညံင်ဒြဟတ်ဂွံဍိုန်စှ်ေအာဂှ် သကိုပ်ပၞာန်ယျေဝ်ဝေန်ဥူ ဝေင်ဒၟံင်ပၞာန်ကျာ ကုရဲပၠန်ဂတးတအ် ဟွံရုဲဒၞာဲရ။ သကိုပ်ဗိုလ်ယျာပျေအ်ဂှ် ဗက်ဆဵုဂဗကဵုဒၟံင် ကုရဲပၠန်ဂတးတအ် သွက်ၜိုဟ်လလံရ။ သမ္မတဥူမေန်အံင်လှာင်လေဝ် ကလေင်စဴနူဍုင်အိန္ဒိယျတုဲ ခြာ ၁၀တ္ၚဲဂှ် စိုပ်အာဍုင်ကြုက်ရ။
ပ္ဍဲဝင်ခေတ်တၟိဗၟာ ယဝ်ရကလေင်ရံင်အာ ခေတ်အလဵုအသဳ နဝတ/နအဖ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ မဒှ်ပူဂိုလ် နွံအဝဵုဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လုပ်ကေတ်လဝ်ဒၞာဲ အာယုက်လအ်အိုတ်ဂှ်မ္ဂး ဍုင်ကြုက်မဒှ်ဍုင်ဇိုင်ဝုတ်ဒိုဟ်ဝွံ ဍုင်ဗၟာပ္ဍဲအကြာ ပရေင်ဒးဒုင်ကရေပ်ဓရတ်လဝ်ကဵု အလုံလိုက်မွဲဂှ် ဒှ်ကၠုင်ပၞော်လမျီု သွက်ဂွံယီုမွဲရောင်ဟီုမ္ဂး သွက်ဂွံဒးစာန်စးဟၟဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂကောံဍုင်ပလိုတ်တအ် ဗိုင်ကၟာတ်လဒဵု တာဒၞာလဝ် ကဏ္ဍနာနာ (Sanctions) စဵုကဵုဂေတ်ကၠောံဒၟံင်ဂှ် ဍုင်ကြုက်ဝွံ သွက်အလဵုအသဳ နဝတ/နအဖ ဘိုင်စဵုဒၞာကဵုစပ်ကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုကဵုထံက်ပင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ညံင်ရဴကောဒေံအရင်ဇၞော်ဇၞော်မွဲကီုရ။
မွဲဒမြိပ် ပ္ဍဲအခိင်ဒပ်ပၞာန်တအ် အုပ်ဓုပ်ကၠုင် ကဏ္ဍပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇၞော်ဇၞော်အဓိက ပြံင်လှာဲအာ (၄) အဆက်ရ။ စနူခေတ် တေန်ယှဝ်ပေန် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်ကျေန်ဇြဳမေန်၊ ဟူကျေန်ထုင်၊ ဇြဳကျေန်ဖျေန်တအ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ကြုက်အဆက်ဆက် ဆက်စပ်ကၠုင် ဗွဲမလှဲလး သၠးပွးသာ်လဵုဂှ် ပိုဲတအ် ကြက်လ္ၚတ်အာမ္ဂး ဂွံဆဵုဂွံတီကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ခေတ်ဒေန်ယှဝ်ဗေန် (Deng Xiaoping)
နူကၠာသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ ဟွံဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ဏီတေံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဗၟာ-ကြုက် နွံတဴသာ်လဵုရောမ္ဂး ကြဴနူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၞာံ ၁၉၈၈ တုဲ ပ္ဍဲလက်ထက် အလဵုအသဳ (နဝတ) ဂှ် ပူဂိုလ်နွံအဝဵုဩဇာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳဍုင်ကြုက်ဂှ် ဒှ်တေန်ယှဝ်ပေန် (Deng Xiaoping) ရ။
ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဍုင်ကြုက်ဂှ် စကာကၠုင်မူဝါဒ လတူနူပရေင်ဆက်ဆောံ ဗော်ကောန်မျူနေတ်ဂှ် စွံအဓိကကဵုဖျုန်ကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ အလဵုအသဳကေုာံအလဵုအသဳ၊ ဍုင်ကေုာံဍုင် နကဵုတင်စၞောန် တေန်ယှဝ်ပေန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် ဒုတိယသကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဒပ်ပၞာန် ဒုတိယသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ အာစိုပ်လဝ်တရဴလုပ်ဝင် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်မွဲဝါရ။
တရဴဝွံ ကြဴနူသၞာံ ၁၉၈၈ တုဲ ဒှ်တရဴအာစိုပ်ဍုင်သအာင် အဆံင်သၠုင်အိုတ် မွဲဒမြိပ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတုဲ သွက်ပၞာန်ဗၟာ မဒးဒုင်တးပါဲလဝ် နူဍုင်ပလိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ပၞော်ပါင်တြင် ဂွံအရီုအဗင်ကဏ္ဍပၞာန်၊ လွဟ်လက်နက်ပၞာန် စတံရ။ ဟိုတ်နူဒုတိယသကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန် စိုပ်အာဍုင်ကြုက်တုဲ ဗွဲကြဴ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ ဒှ်ကၠုင်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်တုဲ ဂွံအာပညာ နဲကဲ ပရေင်ဖျေံ ကဏ္ဍမဟာဗျူဟာ သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုဍုင်ကြုက်ရ။
ခေတ် ကျေန်ဇြဳမေန် (Jiang Zemin)
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ ကေတ်ကၠုင်အဝဵု နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ နဝတ၊ သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ရ။ အခိင်ဂှ် ကျေန်ဇြဳမေန် (Jiang Zemin) ဒှ်သမ္မတ ဍုင်ကြုက်ရ။ ခေတ်ဂှ် ဒှ်အခိင်ကာလ အသိင်ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဆက်ဆောံ ကြုက် ကေုာံ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲရောင် ဟီုစဂွံရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ နဒဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင် အာစိုပ်ဍုင်ကြုက် ကၠာအိုတ်မွဲဝါတုဲ ဆဵုဂဗကု သမ္မတ ကျေန်ဇြဳမေန်ရ။ လပါ်ကြုက်လေဝ် ထံက်ကၠုင်ဂလာန် လတူဍုင်ဗၟာပေင်င် နကဵုမူဝါဒ ဟွံပထုဲပရေင်အပ္ဍဲဍုင်ဗၟာကီု၊ သွက်အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ဂွံတန်တဴအာ ဗွဲမလအ်လဂှ် ကဵုကၠုင်အရီုအဗင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖျေံဂလိုင်ကဵုသြန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သမ္မတကြုက် ကျေန်ဇြဳမေန် အလဵုဇကု ကၠုင်စိုပ်တရဴအလဵုအသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟွံဂွံသြိုင်ခၞံ နေပျဳဒဝ်ဏီ ဒုင်တၠုင်တရဴသမ္မတကြုက် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်တုဲ ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ၜါဍုင်ကီု၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပံင်တောဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကီု၊ တင်တုပ်စိုတ်ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ပက်ကၠုင်စၟတ်တဲရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ နွံကဵုဗဗွဲဓဝ် (Legitimacy) ပေင်င်ရောင်ဂှ် ကြုက်ထ္ၜးစကဵု ပ္ဍဲမုက်မတ်ဂၠးတိရ။
ခေတ် ဟူကျေန်ထုင် (Hu Jintao)
ကြဴနူ ကျေန်ဇြဳမေန် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ဟူကျေန်ထုင် (Hu Jintao) ဒှ်ကၠုင်က္ဍိုပ်သကိုပ်ကြုက်ရ။ အခိင်ဂှ် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ လးဖျေံလဝ်ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် ၇ တင် ကေုာံ ပြံင်ဆုဲ နဒဒှ်ဍုင်ဇၞော်တၟိ နေပျဳဒဝ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ နူဓမ္မတာဂှ် စိုပ်အာအဆံင် “မဟာဗျူဟာ စဵုဒၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်”ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ကြဴနူအလဵုအသဳပၞာန် ရပ်စပ်သင် (ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး) တအ်တုဲ ဍုင်ပလိုတ်တအ် ပတိုန်ထ္ၜးပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵု လတူဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ အခိင်ဂှ် သမ္မတ ဟူကျေန်ထုင် ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်ရုယှာ စကာကၠုင်အဝဵု ဗဳတိုဝ် (Veto) တုဲ တးပါဲကၠေံရ။ ဣဏအ်ဝွံ သွက်အလဵုအသဳ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ ဂွံတန်တဴအာ ဗွဲမလအ်လမာန် ကြုက် ဟံင်ပြာ်ကဵုလမျီု ဟီုစမာန်ရ။
ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကိုန်စဳဇန်ဇၞော် နကဵုသြန်ဗဳလဳယာန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ် စဖျေံကၠုင်ရိုဟ်ကၞက်လေဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဟူကျေန်ထုင်ဝွံဟေင်ရ။ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာစိုပ်တရဴအလဵုအသဳ ဍုင်ကြုက် လက္ကရဴအိုတ်မွဲဝါတုဲ ဆဵုဂဗကု ဟူကျေန်ထုင် လပါ်ကြုက် ထံက်ပင်ကဏ္ဍပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလပရေင်ပြံင်လှာဲရ။
ခေတ် ဇြဳကျေန်ဖျေန် (Xi Jinping)
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ လှာဲပြံင်ကၠေံအဝဵု ကုအလဵုအသဳဥူတိင်ဇြိင်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်လေဝ် ဇြဳကျေန်ဖျေန် (Xi Jinping) ဒှ်ကၠုင်က္ဍိုပ်သကိုပ်ရ။ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် တာန်ယှိုဲ ၜိုန်ရဇူကၠေံနူတာလျိုင်ကီုလေဝ် လတူပရေင်ဍုင်ကွာန်ဗၟာ ကေုာံ ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဒဒှ်ရ ဩဇာညးနွံဒၟံင်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ကြုက် ဇြဳကျေန်ဖျေန် ကေုာံ ဗော်ကောန်မျူနေတ်ကြုက်တအ် တီကၠိုဟ်ဒၟံင်ခိုဟ်ဟ်ရ။
ဍုင်ကြုက်ဝွံ ၜိုန်ရပတန်ကၠုင် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုအလဵုအသဳဥူတိင်ဇြိင်၊ ကြဴနူဂှ် အလဵုအသဳ NLD ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ တအ်ကီုလေဝ် မွဲလပါ်ဂှ် ဒဒှ်ရသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တြေံတာန်ယှိုဲ နွံဒၟံင်ဏီဂှ် ဟွံဝိုတ်ထောံလးလးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကလုတ်အဆံင်သၠုင်ကြုက်တအ် ဇၟာပ်စိုပ်ကၠုင်ဍုင်ဗၟာဂှ် အာစိုပ်သ္ၚိသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်တုဲ အာပူဇဴသ္ပဂါရဝ ကေုာံ ချပ်သဳကၠဳ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲဓလုက် နွံကၠုင်ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳကြုက် ခေတ်ဇြဳကျေန်ဖျေန် သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ လတူသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲ နဒဒှ် “ညးမကဵုသ္ဂုတ်သွာတ်မာန် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ဗၟာ” ရ။
သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်တာန်ယှိုဲဝွံ ပ္ဍဲအရာမဆက်ဆောံ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ကြုက်အဆက်ဆက် (၄) ဆက် ဂှ် နူဘဝဒုတိယသကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန် စဵုကဵုစိုပ် ဘဝက္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင် သွက်ဖိုလ်ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ အဝဵုတန်တဴတုဲ စကာကၠုင် ဒြဟတ်ကြုက် ဗွဲမနွံကဵုဉာဏ်ပညာ ဍိုဟ်ဟ်ကေက်က်ရ။ အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတအ် လတူကြုက် ဒးခစကဏ္ဍပၞာန်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလောန်ကာဲ အဆက်က်ဂှ် ဟိုတ်ဍေံ အလဵုအသဳကြုက်တအ် စဵုဒၞာ ဗၠအ်ဒုဟ် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် အဆက်က်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟုဟ်လေဝ် သမ္မတဍုင်ဗၟာတၟိ ဥူမေန်အံင်လှာင် နကဵုတင်စၟဳစ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အာဇြဳယာန်တအ် ညံင်သ္ဂောံသ္ပစၟတ်သမ္တီ လတူအလဵုအသဳတၟိဂှ် အလဵုအသဳဍုင်ကြုက် ရီုဗင်မာန်ရောင် ပတှ်ေကေတ်ပေင်င်တုဲ ဗန်တ္ၚေတ်လဝ်ဇိုင် အလဵုအသဳဍုင်ကြုက်ရောင်။