မယံၚ် (ဍုၚ်မန်)
အကာဲအရာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ အာဂၠံၚ်ဖေဝ်ဒရာဒဳမဵုကရေသဳ ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ်တအ် မနွံပၟိက်ဂှ်ဟာ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် မဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု သၞောတ်ဒဳမဵုကရေသဳတုဲ ဒက်ပ္တန်အာ ဖေဝ်ဒရာတၠအဝဵုပၞာန်တအ် မစကာဒၟံၚ် ဝေါဟာတ္ၚဲဏံဂှ်ဟာ ဂၠံၚ်တရဴၜါသွာၚ်ဏံ တဝ်စၞေဟ်ကၠေဟ်ဒၟံၚ်ညးသ္ကအ်ဏီဖိုဟ်ရ။
ဆဂးဂှ် ကြဴနူကဵု သၞာံ (၂၀၂၆) ဏံ ကြဴနူကဵု ပေါဲရုဲမာဲတၠအဝဵုပၞာန်တအ်တုဲ သွာၚ်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ကီု၊ သွာၚ်ပရေၚ်ပၞာန်ကီု နူလ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် သၠုၚ်ပတိုန်အသိၚ် ပလေဝ်ပလေတ်ကၠုၚ်တုဲ လ္ပာ်ဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် ဒးဒုၚ်တၚ်ကော်ဆောနွံကၠုၚ် သွာၚ်နာနာသာ်ရ။
◼မဟာဗျူဟာတၠအဝဵုပၞာန် (၃) သာ်
ပ္ဍဲဒုၚ်ဒဝ်ပၞာန် ကေုာံ ကလေၚ်ဗတိုက်ပၞာန် ကုဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် မဟာဗျူဟာတၠအဝဵုပၞာန်တအ် လးကၠုၚ် (၃) သာ် ဗွဲမပြာကတ်ဂှ် ကေတ်ဒြဟတ်ပၞာန်တၟိ နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုၚ်ကွာန်ဒးယိုက်ဂၠေၚ်ပၞာန်၊ သၠုၚ်ပတိုန်အသိၚ် ကွတ်ပညာစက်ဗရုသာဲ Drone ပ္ဍဲအရာထံက်ကၚ်ကီု ပ္ဍဲအရာဗတိုက်ထပက်ပၞာန်ကီုရ။ မွဲတၚ်ပၠန်ဂှ် ကေတ်တၚ်တုပ်စိုတ် သွာၚ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ပ္ဍဲဍုၚ်တုဲ ကေတ်အရီုဗၚ် ကွတ်ပညာဒပ်ပၞာန်ကြုက်၊ ဒပ်ပၞာန်ရုယှာရ။ သွာၚ်ဏံလေဝ် ဒှ်တၚ် အဓိက သွက်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဟီုမာန်ရ။
တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဒးအလိုန်ဇွိုန်လပှ် ပရေၚ်ထပက်ပၞာန် (၁၀၂၇) ဒေသသေံသၟဝ်ကျာတုဲဂှ် ကလေၚ်ပလေဝ်သၠုၚ်ပတိုန် သၞောတ်ဗတိုက်ပၞာန် နကဵုစက်ဗရုသာဲ Drone နကဵုကွတ်ပညာနဲကဲဍုၚ်ကြုက် ကေုာံ ဍုၚ်ရုယှာ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
သ္ပဟိုတ်နူပရေၚ်ကဵုကေတ် အကြာတၠအဝဵုပၞာန်တအ်ကဵု ကြုက်၊ ရုယှာတအ်တုဲ စပ်ကဵုကပေါတ်ကြိယာဗတိုက်ပၞာန် မပ္တံကဵု က္ၜၚ်ကျာ၊ မကမ်အမၠံက်ဇၞော်ဍောတ်နာနာ ကြုက်၊ ရုယှာတအ် ဗဝ်ဂအုံကဵု တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ကရိုက်စိုတ်နွံရ။
ဟိုတ်နူဏံတုဲ ဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် ဒးဒုၚ်ဒဝ်ပၞာန်၊ ဒးဒုၚ်ဗတိုက်ဒၟံၚ်ပၞာန် ကု ပၞာန်ကြုက်၊ ကုပၞာန်ရယှာတအ် တုပ်တုပ်ဟီုမာန်ရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ၊ ကွတ်ပညာပၞာန်ဍုၚ်ကြုက် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ကြုက်၊ ကွတ်ပညာပၞာန်ရုယှာ ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန်ရုယှာ ပံၚ်တောဲတုဲ ဗတိုက်ဒၟံၚ် ကုဂကောံပၠန်ဂတးကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အ ရၚ်ဂမၠိုၚ်တအ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟီုဟွံဗၠေတ်ရ။
တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဂွံကလေၚ်ဒုၚ်ဒဝ်ပၞာန်၊ ဂွံကလေၚ်ဗတိုက်ပၞာန်မာန်ကၠုၚ်ဂှ် မုက်ဂၞန် (၁) ဂှ် ပတိတ်သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုၚ်ကွာန်အာယုက်စိုပ် ဒးယိုက်ဂၠေၚ်ပၞာန်ဂှ်ရ။ ပတိတ်ကၠုၚ်သၞောဝ်ဏံတုဲဂှ် စဓမံက်ရုပ်ရဴ ကေတ်ကောန်ပၞာန်တၟိ ဇၟာပ်ဍုၚ်၊ ဇၟာပ်ကွာန်၊ ဇၟာပ်အရာပ်ရ။ ဆဂး ဒေသရးဂကူဗၟာတီုကဵု ဒေသကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂှ် ဗီုပြၚ်ကေတ် နဲဟွံတုပ်ရ။
သ္ပဟိုတ်နူပၠုပ်ကၠုၚ်လမျီု ပရေၚ်ကေတ်ပၞာန်တၟိ စတမ်နူသၞာံ (၂၀၂၄) တေံ စဵုလၟုဟ်မ္ဂး ဒြဟတ်ပၞာန်လၟိဟ်ပဵုကၠုၚ် ကဵုကိုဋ်တုဲ ကလေၚ်စကာ ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်၊ ပ္ဍဲစးပၞာန်မာန်ကၠုၚ်ရ။ ကလေၚ်ဒုၚ်ဒဝ်ပၞာန်သၟးဟွံသေၚ် သီုကဵုကလေၚ်ထပက်ပၞာန် ဒေ သတိဍာ်ဂကောံပၠန်ဂတးတအ် ထိၚ်ဒဝ်သီလဝ် မပ္တံကဵု ဒေသသေံသၟဝ်ကျာ၊ ဒေသကရေၚ်ဍာဲလ္ၚဵု၊ ဒေသကချေၚ်လ္ၚဵု၊ ဒေသချေၚ်လ္ၚဵု၊ ဒေသကရေၚ်၊ မန်လ္ၚဵုတအ် မာန်ကၠုၚ်နွံရ။
အတိုၚ်မဟာဗျူဟာပၞာန် တၠအဝဵုပၞာန်တအ်လးလဝ်ဂှ် ပရေၚ်လီုလာ်ထပက်ပလီုဟွံမွဲ ဓမံက်ကၠုၚ်ရုပ်ရဴမာန်ကၠုၚ် ဗွဲလၟေၚ်လၟေၚ်ဂှ်တုဲ ဂကောံပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် တိဍာ်သီထိၚ်ဂွံလဝ်ဂှ် ဒးကလေၚ်ဆောံလေၚ်၊ ဒးဒုၚ်ဒဝ်ဘဲပၞာန်ကျာ၊ ပၞာန်တိုက်၊ ပၞာန်ဍာ် နကဵုကွတ်ပညာ နဲကဲပၞာန်ကြုက်၊ ရုယှာဂှ်တုဲ ဒှ်တၚ်ကော်ဆော ဗွဲဟွံသက်သာဟီုမာန်ရ။
◼တရဴပၠန်ဂတး သဗုၚ်သပါ
ပ္ဍဲပ္ၚံက်ပၠန်ဂတး ကြဴနူပၞာန်သီအဝဵု (၂၀၂၁) တုဲဂှ် ဒြဟတ်ဒစဵုဒစးတၠအဝဵုပၞာန် ဒြဟတ်အေန်အေလ်ဒဳတအ် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုၚ် အလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳ၊ သဳအာပဳအုက်ချ်၊ အေန်ယူသဳသဳ စတမ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ်စၟဳဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဵုဒြဟတ်ဂကောံပၠန်ဂတး ဍိုက်ဗတိုက်ဒၟံၚ်တၠအဝဵုပၞာန်ဂမၠိုၚ် ပံၚ်ပကောံတုဲ သွာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကီု သွာၚ်ပၞာန်ကီု ဒပ်ပံၚ်ကောံပၠတရဴအာ က္ဍိုပ်မွဲဂကောံ မံက်တန်ကၠုၚ်တုဲ သွာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ သွာၚ်ပၞာန်၊ ပံၚ်ကောံဖျေံဗတိုက်အာ ဒြဟတ်တၠအဝဵုပၞာန်ရောၚ်ဂှ် ဒဵုတ္ၚဲဏံ ဟွံဒှ်ကၠုၚ်ဏီတုဲ ဓဝ်ပတှေ်ဂၠံၚ်တရဴလတူပၠန်ဂတးဂှ် အသိၚ်ဍိုန်စှေ်အာဗွဲဟွံသာရ။
ဗဵုကလၚ်ကေတ် နူဌာနဝန်ဇၞော်ဖေဝ်ဒရာ သလာၚ်လျာန်မုၚ်သာဃံၚ် ဟီုသောၚ်ကလး ကုသၟာပရိုၚ်ဂမၠိုၚ်တအ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဂကောံအာက္ဍိုပ် ဃံၚ်သဳဖေဝ်ဒရေဝ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာဂတဏံဂှ် (K3 C + NUG) ဂကောံကရေၚ် ကေအေန်ယူ၊ ဂကောံကချေၚ် ကေအာၚ်အိုဝ်၊ ဂကောံပၠန်ဂတးကရေၚ်ဍာဲကဵု ဂကောံပၠန်ဂတးချေၚ် ပံၚ်ကဵု အလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳတအ်တုဲ ဓမံက်အာ ဂကောံပၠတရဴအာက္ဍိုပ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုၚ်ဖေဝ်ဒရာဒဳမဵုကရေသဳမွဲရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။
သှေ်ဂကောံပၠန်ဂတးရခေၚ်၊ ဂကောံပၠန်ဂတးမန်၊ ဂကောံပၠန်ဂတးသေံ စတမ်စတမ်တအ်ဂှ် မုဟိုတ်ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုဒပ်ပံၚ်ကောံဏံရောဂှ် တၚ်သၟာန်မံက်ဒၟံၚ်ရ။ တၚ်ဒှ်သၠေဟ်ပၟာမွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ဂကောံကဵုကသပ် အလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳ အေန်ယူသဳသဳ ဂှ်လေဝ် ပညဳပညပ်ချူဓဇက်ဒၟံၚ် သၞောဝ်ဥပဒေဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံဖေဝ်ဒရာနွံကီုတုဲ ဟိုတ်သာ်လဵု အေန်ယူဂျဳအာက္ဍိုပ် ပံၚ်ကောံကဵု ဂကောံပၠန်ဂတး ဗွဲမအောန်လ္ၚဵုတအ်တုဲ ဂွံထပ်ပညဳပညပ် မူသဇိုၚ်ဂၠံၚ်တရဴဖေဝ်ဒရာ ဒဳမဵုကရေသဳတၞဟ်မွဲပၠန်ရောဂှ် တၚ်သၟာန်မံက်ကၠုၚ်ပၠန်ရ။
ပ္ဍဲကဵုသလာၚ်လျာန်မုၚ်သာဃံၚ်ဟီုကလးဂှ် ခြာဟွံလအ်ဏံ ဂကောံအာက္ဍိုပ်ပၠတရဴ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သီုပရေၚ်ပၞာန် သွက်ဂွံမံက်ကၠုၚ်မွဲနွံရောၚ်ဟီုဂှ်လေဝ် ဂကောံလဵုပါ၊ မၞိဟ်လဵုပါ၊ အခိၚ်ကာလဵု ဓမံက်ရုပ်ရဴတုဲ မွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုသဇိုၚ်မူ ဗီုပြၚ်ဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုၚ်ဖေဝ်ဒရာဒဳမဵုကရေသဳ (မူအပြောံ) ကာလအကြာဏံဂှ် ချူဓဇက်တုဲဒှ်မ္ဂး ပၠုပ်လမျီုအခိၚ်ကာလလဵု ပရေၚ်ဟွံကၠးဖ္ဍး နွံဂၠိုၚ်ကဵုတၚ်ရ။
ပ္ဍဲကဵုဗတိုက်သရိုဟ်ဖျေံ တၠအဝဵုပၞာန်တအ်ဂှ် နကဵုဒြဟတ်ဂကောံဒြဟတ်ၜိုတ်လဵုဇၞော်ဇၞော် အလုံမွဲဂကောံပၠန်ဂတး၊ အလုံမွဲဂကောံဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် မလုပ်ဒၟံၚ်ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုၚ်တအ် ဟွံပံၚ်ကောံ ဟွံဒှ်မွဲရမျှာၚ်မ္ဂး လလအ်ကာလလဵုလေဝ် ဗဒေါမ်ဗတိုက်သရိုဟ်ဖျေံ ရိုဟ်ကၞက်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဂွံဟွံသေၚ်ဂှ် ညးတီအဲတီဒၟံၚ်ဖအိုတ်ရ။
ဆဂးဂှ် ဒဵုလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၠတရဴပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန် ဟွံမံက်တန်ဒှ်ကၠုၚ်ဏီဂှ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် သဗုၚ်သဗုၚ်သပါသပါမွဲရ။
ပ္ဍဲပ္ၚံက်သၞာံ (၂၀၂၆) ဏံဂှ် ဒှ်ပ္ၚံက်ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် ကုဂၠံၚ်တရဴပၠန်ဂတးတအ် ပတဝ်အာဂၠံၚ်လဵုရောဂှ် သ္ဂုတ်သွာတ်ကၠးကၠုၚ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဍေံဂှ် ပ္ဍဲစၚ်ဂၠးကဝ် ကုလသမဂ္ဂဂှ် စၞးကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ညးစၞးပၠန်ဂတးတအ်ဟာ၊ ညးစၞးတၠအဝဵုပၞာန်တအ်ဟာဂှ် ကုလသမဂ္ဂတအ် ဒးကလေၚ်သ္ၚဳဂၠိပ်ဂတးဂတုန်တုဲ ခြာဟွံလအ်ဏံ ဒးကလေၚ်ဖျေံဗီုတၟိနွံရ။ လ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဖန်ပလေဝ်လဝ် သွက်ဂွံပၠုပ်မၞိဟ်စၞး လ္ပာ်ညးတအ်ဂှ် ဖအိုတ်အစောန်တုဲ ဂစာန်ဒၟံၚ်ရ။ တုပ်သာ်ဂှ်ကီု လ္ပာ်ဂကောံပၠန်ဂတး တအ်လေဝ် ညံၚ်ဂွံထပ်စွံအာ ညးစၞး ဥူကျဝ်မဵုထောန် ပၠန်ဂှ် ပရဟ်ဒုၚ်ချဳဒရာၚ်ဒၟံၚ်နွံရ။
ပ္ဍဲစၚ်ကုလသမဂ္ဂဂှ် ယဝ်ခါရ ပြံၚ်လှာဲမၞိဟ်တၟိ ညးစၞးလ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး ဂကောံဍုၚ်သအာၚ်ဂမၠိုၚ်တအ်လေဝ် အာရီုစၚ်ကၠုၚ်လ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်၊ အလဵုအသဳပၞာန်တအ်တုဲ လ္ပာ်ဒြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် ဒှ်လ္ပာ်ဆုတ်ဂတး ကလေၚ်ဒှ် ကၠုၚ်မာန်ရ။
အခိၚ်ပေါဲဗတိုက်ဒြဟတ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂဂှ် ကာလအကြာဏံ အလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳကဵု ဂကောံပၠန်ဂတးကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ် ပံၚ်ကောံဒြဟတ်တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံအာက္ဍိုပ်ပၠတရဴပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန်မွဲ မံက်တန်ကၠုၚ်တုဲ အတိုၚ်ဂၠံၚ်တရဴ ကိုန်စဳဇန်မချူဓဇက်ဂှ် ကၠောန်ဓမံက်ရုပ်ရဴနတဲမာန်၊ သၠုၚ်အသိၚ်ပေါဲဗတိုက် ဒေသဇဳဒိုဟ်မာန်ကၠုၚ်မ္ဂး ဂၠံၚ်တရဴပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် သွက်ဂွံဆက်စၟဳအာပၠန် နွံဒှ်မာန်ရ။ ဆဂးဂှ် ဟိုတ်နူအခိၚ်ကာလ သှေ်အောန်ဗွဲမလောန်တုဲ ဂွံစၟဳညာတ်အာ ဂကောံပၠန်ဂတးတအ်သီုဖအိုတ် စန်ပကောံ ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ဂကောံပၠတရဴ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန်မွဲ မံက်တန်ကၠုၚ်ဟီုဂှ် လောဲသွာမံၚ်ဟွံသေၚ်လးလးရ။
သရောပ်မ္ဂး ပ္ဍဲပ္ၚံက်တရဴပၠန်ဂတး (၂၀၂၁-၂၀၂၆) ဏံ ဂကောံဒြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ်ဖအိုတ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ဂကောံ က္ဍိုက်ပ်ပၠတရဴ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန်မွဲ ဟွံမံက်တန်ကၠုၚ်ဏံဂှ် ဒှ်လက်သန်လ္ၚုသုန်ဂြာံ သွက်ဒြဟတ်ပၠန်ဂတးဂမၠိုၚ်တအ် ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ။
ကြဴနူကဵု အပ္ဍဲကဵုဂကောံမဟာမိတ်ကောဒေံပိ (၃) ဂကောံ (MNDAA-TNLA-AA) ဂကောံဒပ်ကိုဝ်ကကဵု ဒပ်တအာၚ်ပလံၚ် ၜါဂကောံဂှ် ကေတ်ထောံဓဝ်ၜိုဟ်လလမ် ကုတၠအဝဵုပၞာန်တုဲ၊ ကြဴနူဒပ်ပၞာန်ဝ (UWSA) တအ်ကၟာတ်ကၠုၚ် ပရေၚ်သွံရာန် လွဟ်မကမ် ကုဂကောံပၠန်ဂတးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်တုဲ ဇီုကပိုက်ကၠုၚ်ကဵု လၟေၚ်ကမၠောန်ပၠန်ဂတးတအ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။
အဆက်ဂှ်ပၠန် အလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳကဵု ဂကောံပၠန်ဂတးကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ်တအ်လေဝ် ရုန်ဂစာန် ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၠတရဴ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန် ဟွံမာန်ပၠန်ဂှ် ဂၠံၚ်တရဴပၠန်ဂတးတအ် စိုပ်ဒၟံၚ်ဂၠံၚ်လဵုရရောဂှ် ဒးဇွိတ်သပေါတ်ရရောၚ်။