ယက္ခဂုမ္ဘဏ် (လိက်ပရေင်)
ပ္ဍဲသဘၚ်သဳကၠဳနာနာ အာဇြဳယာန် ကေုာံ AIPA တအ်ဂှ် NUG လေဝ် ဟွံဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်၊ ညံင်သာ်ဂှ်ကီု ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်တအ်လေဝ် ဟွံဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်လၟုဟ်ဏအ် ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်ဂှ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂကီု၊ ပ္ဍဲအာဇြဳယာန် ကေုာံ AIPA တအ်လေဝ် ဟွံဂွံဒၟံင် ဒၞာဲနကဵုသၞောဝ်ဏီဖိုဟ်ရ။
ပါဲနူဍုင်အာဇြဳယာန်တအ်တုဲ ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ၜိုန်ရပြံင်လှာဲထောအ် နဲကဲဗီုပြၚ်ဆက်စၠောံ ကု ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်တအ်ကီုလေဝ်, ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဂကောံပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် ဟွံဖအောန်ဖျေံအာဏီရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဏအ်တုဲ စပ်ကဵုပရေင်ဍုင်ဗၟာ မပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲဆက်စၠောံမၚ်ရံၚ်အကာဲအရာဂှ် ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်တအ် ဂွံအာပေါဲအံၚ်ဇၞးဣရဟီုဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏအ် ဟီုဂးစ ဟွံဂွံဏီရ။
သ္အာၚ်နူဂှ် ကမ္မယှေန်အခေါၚ်အရာ ကောန်ဂကူကောန်ဍုင်ဗၟာ (MNHRC) ဂၠိုက်ဂၠာဲစမ်ၜတ်လဝ် ဟိုတ်နူဟွံကိတ်ညဳကဵု တင်သၞောဝ်စေဝ်ပၞောန် ကမ္မယှေန်အခေါၚ်အရာ ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်မွဲတုဲ၊ နူကဵုဂကောံအုပ်ဓုပ် SEANF တအ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ အံက်တဝ်ဗာ ၁ သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် ဖျေဟ်ဏာသ္ဂုတ်သွာတ် ပတိတ်ထောအ် နူကောန်ဂကောံ ဖိုဝ်ရာမ်ဂကောံအခေါၚ်အရာမၞိဟ် အာယှဒိုဟ်အဂၞဲ (SEANF) ရ။ ဒၟါနူဟိုတ်ဏအ်တုဲ ကမ္မယှေန်အခေါၚ်အရာ ကောန်ဂကူကောန်ဍုင်ဗၟာ (MNHRC) ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၇ တေအ် ဒးအလန် သွက်ဂွံကလိဂွံအခေါင်ဒၞာဲဥက္ကဋ္ဌဂှ် မ္ဒးသၠးကၠေံရ။ သွက်ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲအရာကိစ္စဏအ် ဇီုကပိုက်ဒးအာ လပါ်ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
နူကဵုဂကောံရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် လပါ်ပရေင်လှုဲလှာ်ဂၠးကဝ် (FATF) ဂှ်လေဝ် စနူ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၂၀၂၂ တေအ်တုဲ၊ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ယၟုလီု ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲမစပ်ကဵုဘဏ္ဍာဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲအရာဆက်ဆောံဍုင်သအာင် စပ်ကဵုဘဏ္ဍာဂၠးကဝ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်အခက်အခုဲရ။ ဂကောံဘဏ္ဍာ ဍုၚ်သ္အာၚ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကုတ်ထပိုတ်ကၠေံအဆက် ကုဍုၚ်ဗၟာလေဝ်နွံရ။
သွက်ညးတၠကမၠောန်ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ဗၞိက်လုပ်/ဗၞိက်တိတ်တအ်လေဝ် သွက်ဂွံပၠောပ်သြန် ပတိတ်သြန် ကုဍုၚ်မ္ၚးတအ်ဂှ် ဒှ်အာတၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေၚ်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်ကမၠောန်တၟိဂှ် ဒှ်အာတၚ်ဆိုအ်ဗ ဇၞော်ကဵုဒြဟ်ရ။ ၚုဟ်မးဗၞိက်တအ်လေဝ် သၠုင်တိုန်အာရ။ ဟိုတ်နူဂၠံၚ်ပၞော်ဗၞိက်လုပ်တိတ်လုပ်သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၟာတ်အာတုဲ သ္ဒးကၠတ်ပၠောပ်ပတိတ်ဗၞိက် နကဵုဂၠံၚ်ကမၠတ်တုဲ ၚုဟ်မးသြန်ဗၟာသဝ်စှ်ေအာတုဲ ကပေါတ်ဗၞိက်တအ် က္ဍၚ်သၠုၚ်တိုန်အာအိုတ်ရ။
သဘၚ်သဳကၠဳ ဂကောံရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် လပါ်ပရေင်လှုဲလှာ်ဂၠးကဝ် (FATF)ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဏာလဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်ပါရေတ် ပြၚ်သေတ် ပ္ဍဲကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၂၈ စိုပ် ၃၀ ဂိတုအံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၂၀၂၆ တေအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဍုၚ်ဗၟာ ရေၚ်တၠုၚ်ဖ္ဍိုက်ဗပေၚ်ကဵုတၚ်စေဝ်ပၞောန် အာတ်မိက် နူဂကောံ FATF ဏီတုဲ အတိုၚ်ဂကောံရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် လပါ်ပရေင်လှုဲလှာ်ဂၠးကဝ် (FATF) တအ် မဖျေံလဝ် သ္ဂုတ်သွာတ်တြေံ စုတ်လဝ် ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲစရင်ယၟုလီုဂှ်ဟေၚ် သွက်သ္ဂောံဆက်သှ်ေအာနွံရ။
လတူဍုၚ်သ္အာၚ်တအ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုဍုၚ်ဗၟာဂှ် ဇၟာပ်ဍုၚ်ပြံၚ်လှာဲအာဟွံသေၚ်ရ။ ဍုၚ်မဆက်စပ်ကဵု ပရေၚ်ဂုဏ်ဖဵုပိုန်ဒြပ်လ္ၚဵု ကေုာံ တိဍာ်ပယျဵုဆက်စပ်နွံတအ်ဂှ်ဟေၚ် ပါဲဟွံဗၠး မ္ဒးပြံၚ်လှာဲအာ ဗီုပြၚ်ဆက်ဆောံ ကုဍုၚ်ဗၟာရ။
သ္အာၚ်နူဂှ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံကၠောံက္ဍ ဍုၚ်သ္အာၚ်ကဵု ဂကောံဒစဵုဒစးတအ်ဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ဇီုကပိုက်ဟၟဲရ။ သ္အာၚ်နူဂှ် ဂကောံရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် လပါ်ပရေင်လှုဲလှာ်ဂၠးကဝ် (FATF) မကေတ်လဝ်ဒုဟ် လတူအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်တအ်ဂှ် ဂကောံမေန်အံၚ်လှာၚ် ရုန်တိတ်ဟွံမာန်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမဟီုကြီု ပတိုန်စဒၟံၚ် အလဵုအသဳမေန်အံၚ်လှာၚ်တအ် ဆက်ဆောံဍုၚ်သ္အာၚ် နကဵုပရေၚ်ကလုတ်ဂှ် ဂွံဒၟံၚ်ပေါဲအံၚ်ဇၞးဟီုဂှ် ညိလေဝ်ဟွံကိတ်ညဳကဵု ပရေၚ်ဒဒှ်ဍာံရ။
အရာဆက်စပ်
သမ္မတဍုၚ်သဳရဳယျာလၟုဟ် (Ahmed al-Sharaa) ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ တေံ ကလေၚ်စဴစိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သဳရဳယျာတုဲ ဒက်ပတန်ဂကောံ (Jabhat al-Nusra / Nusra Front) ရ။ ပ္ဍဲအရာဒက်ပတန်ဂှ် ဂွံအရီုအဗၚ် နူဂကောံ အေလ်ဂါယ်ဍာ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်အဳရာတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂိတုမေ ၁၀ ဂှ် အမေရိကာန်တအ် ပတိတ်လလောၚ်တြး နဒဒှ်ဂကောံပကီုပရာပ်တုဲ ညးကဵုပရိုၚ်ရပ်ကဵုဂွံမ္ဂး ထောံကဵုလာဘ်ဗဇဴ ဒဝ်လာ ၁၀၀ ကိုဋ်ဏီရ။
သမ္မတဍုၚ်သဳရဳယျာလၟုဟ် (Ahmed al-Sharaa) ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်စပတန် ဂကောံပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေင်ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဆီးရီးယား သၞာံ ၂၀၁၁ တေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အာဂတ ဒက်ပတန်ဂကောံပၠန်ဂတး ကေုာံ ကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် သကိုပ်သကအဆံင်သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂကောံ (Jabhat al-Nusra / Nusra Front) (နူစသၞာံ ၂၀၁၁ – စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၆) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ပံင်တောဲကဵု ဂကောံသပုန်သဳရဳယျာ မၞုံဍုၚ်သအာင်တအ်တုဲ ဒက်ပတန်ဏာ ဂကောံမဟာမိတ်ဇၞော် HTS (Hay’at Tahrir al-Sham) ရ။ သီုကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် သကိုပ်သကပရေင်ပၞာန်အဓိက ကေုာံ မၞိဟ်မကဵုကသပ်အဆံင်သၠုင်အိုတ်ရ။
ကြဴနူ သမ္မတတြေံဍုင်သဳရဳယျာ အာသာတ် ဂြိပ်ဒဴတိတ်အာနူဍုင်တုဲ၊ ဂကောံပၠန်ဂတးအဓိက သဳရဳယျာတအ် မဒက်ပတန်ဏာ ဂကောံအလဵုအသဳယာယဳမွဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုသေတ်ဒေန်ပါ ၈ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံအလဵုအသဳဂှ်လေဝ် (Ahmed al-Sharaa) ဂှ် ကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် ညးအာက္ဍိုပ်တုဲ အလဵုအသဳအမေရိကာန်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် (Ahmed al-Sharaa) ဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်ပကီုပရာပ် ဖိုဟ်ရ။
ကြဴနူ ဒက်ပတန်ဂကောံအလဵုအသဳပၠန်ဂတးသဳရဳယျာ ၁၂ တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၀ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် သ္ပပရေင်ဆဵုဂဗသဳကၠဳ ကုကလုတ် အမေရိကာန်တအ် ပ္ဍဲဍုင်ဒမာတ်သကာတ်ရ။ ကြဴနူတက်ကျာတုဲဂှ် နူအလဵုအသဳအမေရိကာန်တအ် ကလေင်ပလှ်ပတိတ်ထောအ် နူကဵုလလောၚ်တြးလဝ် နဒဒှ်မၞိဟ်ပကီုပရာပ်ရ။
ပရေၚ်ပၠန်ဂတး မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်သဳရဳယျာတေအ် ယဝ်ရပတောအ်ၜတ်ကဵု ပရေၚ်ပၠန်ဂတးဍုၚ်ဗၟာမ္ဂး ပရေင်ဆက်ဆောံကလုတ် ဂကောံပၠန်ဂတးတအ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ဟွံပရေံ ဟွံသဝ်နူဂကောံပၠန်ဂတး ဍုၚ်သဳရဳယျာတေံရ။ သ္အာၚ်နူဂှ် ဗီုကဵုဍုင်ဇၞော် ညံင်ရဴအမေရိကာန်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအရာဆက်ဆောံ ဍေမ်လုပ်ကဵုဍုၚ်မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပဋိပက္ခ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ဍုင်သအာင်တအ်ဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞးလေဝ် နွံဒၟံၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ဒးကလေၚ်သရုပ်မ္ဂး ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံင်လှာင် ဝွံ ပ္ဍဲအရာပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံကလုတ်ဍုၚ်သ္အာၚ် သီုဖအိုတ်ဂှ် အဃောမ္ဒးရုန်ဂစာန်ဒၟံၚ်ဖိုဟ်ရ။ အကာဲဂွံကလိဂွံပေါဲအံၚ်ဇၞးဂှ်လေဝ် ဟွံညာတ်အာဏီရ။ ယဝ်ဒးဟီုဂး နကဵုအရေဝ်ကွာန်မ္ဂး ဂကောံအလဵုအသဳပၞာန် မေန်အံၚ်လှာၚ်တအ်ဂှ် ဖျေံစိုတ်တုဲ ဂွံတိက်လှိၚ်ၜိုဟ်ၜိုဟ်ဂှ် ဟွံဒှ်ကၠုၚ်ဏီရောၚ်။