မယံင် (ဍုင်မန်)
ပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာဝွံ မွဲလ္ပာ်ဂှ် မဒုင်သဇိုင်ဒဳမဵုကရေဇြဳတုဲ အာသၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်၊ မွဲလ္ပာ်ပၠန်ဂှ် အာဂၠံင်တရဴ ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အကြာဒြဟတ်တၠအဝဵုတအ်ကဵု ဒြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ် တံင်ဂြဲဒၟံင်ဝေါဟာတၞဟ်ခြာ နွံ ကၠုင်ဗွဲမလအ်ရ။
ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ် (Democratic Federalism) ကဵု ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳ (Federal Democracy) ၜါပြကာဝွံ ရံင်ဗွဲပလးမ္ဂး ညံင်ရဴဟွံတၞဟ်ခြာကွေံကွေံကီုလေဝ် တင်ဒုင်ကေတ်ကြက်ရှ်သာကဵု တင်ကဵုဍိုပ် (ကဵုဖျုန်) အဓိက အကြာၜါလ္ပာ်တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ဟီုမာန်ရ။
၁။ ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ် (Democratic Federalism)
ဝေါဟာ ‘ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရာ’ (Democratic Federalism) ဝွံ ကဵုလဝ်က္ဍိုပ် ‘ဒဳမဵုကရေဇြဳ’ တုဲ ဗွဲမကိတ်ညဳသၟဟ်ကဵု ဒဳမဵုကရေဇြဳဂှ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာ ဖေဝ်ဒရေဝ် သ္ဂးရ။
ဝေါဟာသာ်ဝွံဏံဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ရပ်လဝ်မူဝါဒဏံတုဲ ပ္ဍဲကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်အေန်အေဝ်လ်ဒဳလ္ၚဵုတအ် ဟီုစကာဒၟံင်နွံဂှ် ဂွံသတိရ။ အဓိပ္ပါဲမ္ဂး ကဵုလဝ်က္ဍိုပ် (ကဵုလဝ်ဖျုန်) ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ်တုဲ ပါ်ပရအ်ဒက်ပ္တန်အာ ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵု ဖေဝ်ဒရေဝ်ရ။
ဂလာန်ပါင် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တၠအဝဵု မေန်အံင်လှာင် ဟီုဒၟံင် “သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကဵု ကောန်ဂကူဟွံသေင်၊ မဒုင်သဇိုင်လတူဒေသတုဲ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာ” သ္ဂးရ။ ဗွဲပလးမ္ဂး ပ္ဍဲရးဒေသတွဵုရးမွဲမွဲဂှ် ကဵုလဝ်အခေါင်ကုကောန်ဂကူ မၞုံပ္ဍဲဒေသတွဵုရးဂှ်ဟွံသေင်တုဲ သၟဝ်က္ဍိုပ်လိက်ဒေသဂှ်ဟေင် မိက်ဂွံဟီုရ။
ဗီုကဵုတွဵုရးဍုင်မန်မ္ဂး ဂကူမနွံတန်တဴ မန်၊ ကရေင်၊ ဗအိုဝ်၊ ဗၟာ အိုတ်သီုဂှ် ဟွံဟီုကဵုဂကူတုဲ စၞောန်ထ္ၜး နကဵုဒေသ တွဵုရးရ။ အဓိပ္ပါဲမ္ဂး ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵု နကဵုသၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကဵု ပရေင်ဂကူဟွံသေင်တုဲ ဒုင်သဇိုင် လဝ်ကဵု ဒေသရောင် သ္ဂးရ။
ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ် နူကဵုလတူ နကဵုကၟိန်ဍုင် ဇျှာပ်လဝ်အဝဵုအုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ သၞောတ် (Top-down) တုဲ အဆံင်တွဵုရးဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဆဗၞတ် ကၟိန်ဍုင်ဖန်ကဵုဂှ်ဟေင် အခေါင်အုပ်ဓုပ်ဖန်ဖက်နွံရ။
၂။ ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳ (Federal Democracy)
ဝေါဟာဖေဝ်ဒရေဝ်ဂှ် စွံဂတတုဲ ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵု အကြာကၟိန်ဍုင်ကဵု အကြာတွဵုရးဂမၠိုင်ဂှ် စွံအဓိက ကဵုလဝ်က္ဍိုပ်(ကဵုလဝ်ဖျုန်)တုဲ အုပ်ဓုပ်ပကင်ရင်အာ နကဵုသၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳရ။
ပရေင်တုပ်သၟဟ်အကြာကောန်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵုအာဏာ (Power Sharing) ကံကုသဵု ဂကူညး ညံင်ဂကူညး ဂွံဖန်ဖက်ကေတ်ကေတ်မာန် စွံအဓိကတုဲ သွက်ကၟိန်ဍုင်ဂွံတန်ကြန်ဗိုန်ဇၟအ်ဂှ် ပကင်ရင် အုပ်ဓုပ်အာ ဂၠံင်တရဴ နကဵုသၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳရ။
ပ္ဍဲကဵုကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဂှ် နူကဵုတွဵုရးဂမၠိုင်ပံင်ပကောံတုဲ အုပ်ဓုပ်ပြုပြေင်အာ မပ္တံကဵု အဝဵုပိတန်ဗွဲမတုပ်သၟဟ်ရ။ သွာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု၊ သွာင်ပရေင်ပၞာန်ကီု၊ သွာင်ကဏ္ဍနာနာဂှ် နူကဵုညးစၞးတွဵုရးမပံင်ကောံလဝ်ဂှ် ကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ် ဂကူဂမၠိုင် မပံင်ကောံလဝ်ဂှ်ဟေင် ဂွံအခေါင်အဝဵုပိုင်ပြဳပကင်ရင်အာရ။
ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳဝွံ ပကင်ရင်အာ နကဵုသၞောတ်နူသၟဝ်တိုန်လတူ (Bottom-up) ရ။ အဓိပ္ပါဲမ္ဂး အဝဵုတွဵုရးဂှ် ဇွောဝ်တိုန်အာ ကၟိန်ဍုင်ရ။ တွဵုရးဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲဟေင် ဖန်ခၞံဗဒှ်လဝ် အဝဵုကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရ။
သ္ဒးဟီုမ္ဂး ဂတးဂတုန်ဒၟံင်ကဵု ဒဒှ်အကာဲအရာပကတိရုပ်တ္ၚဲဏံဂှ် တၠအဝဵုဗၟာတအ်အဆက်ဆက်ဂှ် ရပ်လဝ်သၞောတ် အဝဵုအာဏာစက်ကၟိန်ဍုင်တုဲ အဝဵုပ္ဍဲတွဵုရးဂှ် ၜိုတ်ဆ ကၟိန်ဍုင်ဖန်ကဵုလဝ်ဂှ်ဟေင် အခေါင်ပြုပြေင်ဖန်ဖက်ဂွံရ။ ဟိုတ်နူ ဏံဟေင် ပေါဲပၞာန်အပ္ဍ္ဍဲဍုင် လအ်ကၠုင်ဒၟံင် ပွိုင် (၇၀) သၞာံတုဲကၠုင်ရ။
သရောပ်မ္ဂး ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ်ကဵု ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကဇြေဳ ၜါပြကာဏံ ကြက်ရှ်သာ တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ ဆဂးဂှ် ဒက်ပ္တန်ဍုင်သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်မ္ဂး ဒဳမဵုကရေဇြဳ ဟွံပါလေဝ်ဟွံဂွံ၊ တုပ်သာ်ဂှ်ကီု ဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုင် သၞောတ်ဒဳမဵုကရေဇြဳလေဝ် ဖေဝ်ဒရေဝ်ဟွံမွဲလေဝ် ဟွံဂွံပၠန်ရ။ ၜါပြကာဏံဂှ် ဒးဗ္ဂပ်ဟေင်ဂှ်ရ လ္ပာ်ဂကောံဒစဵုဒစးပၠန်ဂတးဂမၠိုင်တအ်ကီု၊ လ္ပာ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ်ကီုဂှ် မ္ဒးဒုင်တဲ စကာကၠုင်သၞောတ်သီုၜါပြကာဝွံရ။
ရံင်ကေတ်ကဵု တၠုင်လအာအကာဲအရာကၟိန်ဍုင်ဗၟာ တုဲကၠုင်ကာလပွိုင် (၅) သၞာံတုဲကၠုင်ဏံကဵု အကာဲအရာတ္ၚဲဏံကီုဂှ် အကြာဒြဟတ်ဒစဵုဒစးပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်တအ်ကဵု အကြာဒြဟတ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ်ၜါလ္ပာ်ဂှ် ဂွံဗ္တိုက်သရိုဟ်ဖျေံညးသ္ကအ်မွဲမွဲလ္ပာ်ဂှ် ဂၠံင်ဍာန်ဟွံဆဵုဏီရ။
ပဋိပက္ခပရေင်ဍုင်ကွာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာဂှ် ကၞောတ်တဲမ္ဂး မ္ဒးသှ်ကလးအာ နဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဟေင်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသှ်ကလးအာ နနဲသဳကၠဳပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ပရေင်ဝိဝါဒ ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ်ကဵု ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳၜါပြကာဏံဂှ် ညးမဆေင်စပ်တအ် မ္ဒးဆက်ဂၠာဲအာသွဟ်ခိုဟ်ဟေင်ရောင် စၟဳညာတ်ရ။
ဒဳမဵုကရေဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ်ဟီုဟီု၊ ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဵုကရေဇြဳသ္ဂးသ္ဂး ပ္ဍဲကဵုသောင်ကလးပဋိပက္ခ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကာလတ္ၚဲဏံဂှ် အခေါင်အရာဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မထေက်ကဵုသ္ဒးကလိဂွံ မပ္တံကဵု အခေါင်ကုသဵုဂကူညး မထေက်ကြိုက်ကဵုဂကူညး ဂကူညး ညံင်သ္ဂောံဖန်ဖက်ကေတ်ကေတ်မာန် နနဲသာ်ဏံ ရန်ပတဝ်အာမ္ဂး ကၟိန်ဍုင်ၜိုဟ်ဩိုဟ်သာယာမွဲ မံက်ကၠုင်မာန်ရ။