ဇၟာပ်ညးချူပတိုန်ထ္ၜးပရိုင်ဂှ် ဒှ်သၟာပရိုင်ဟာ?

မယံင် (ဍုင်မန်)

ကြဴနူကဵုပၞာန်သီအဝဵု (၂၀၂၁) တုဲဂှ် ဌာန်ပရိုင်ဂမၠိုင်၊ သၟာပရိုင်ဂမၠိုင် ဟွံမိက်ဒုင်ဒၟံင် သၟဝ်ပရေင်အုပ်ဓုပ် တၠအဝဵုပၞာန်တအ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာဒေသပယျဵု၊ စိုပ်အာဍုင်သၟာင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

ဌာန်ပရိုင်၊ သၟာပရိုင်၊ ညးချူပ္တိုန်ထ္ၜးပရိုင်တအ်ဂှ် သွက်ဒးဒုင်သၟဝ်ဃယံက် ဂကောံအလဵုလေဝ် ဟွံသေင်တုဲ ဗွဲမသၠးပွး သ္ဒးချူပ္တိုန်ထ္ၜးအာ နဒဒှ်ဓဝ်ဍာံဟေင်ရ။ 

ဟီုမွဲသာ်ပၠန်မ္ဂး သၟာပရိုင်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်သွက်ဂွံဆက်စၠောံ အကြာညးဍုင်ကွာန်တအ်မွဲတုဲ တင်ဂၞင် အကြာမွဲလ္ပာ်ကဵု မွဲလ္ပာ်ဂှ် သွက်ဂွံပလံင်ဏာ အကြာမွဲလ္ပာ်တေံရ။ ပ္ဍဲကဵုပလံင်တင်ဂၞင် အကြာမွဲလ္ပာ်ဂှ်ပၠန်လေဝ် နကဵုဗၞတ်ဗ္ၜတ် သၞောတ်သၞောဝ်နွံနွံ တက်လဝ်စေဝ်ပၞောန်တုဲ ကၠောန်ရေင်တၠုင်တဴကမၠောန်ပရိုင်ရ။

ဆဂးဂှ် ပ္ဍဲပ္ၚံက်ကာလ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တ္ၚဲဏံဂှ် ဟိုတ်နူကေတ်ပရိုင်ဝါတ်ကီု၊ တင်ဂၞင်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ပၞုက်ဓလုက်လဝ်နွံဂၠိုင်ဂှ်တုဲ ဌာန်ပရိုင်တအ် သၟာပရိုင်တအ် ချူကၠုင်ပရိုင်မွဲလ္ပာ် ဂၠိုင်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံသတိရ။

တုဲပၠန် အကြာဒြဟတ်ပၠန်ဂတးတအ်ကဵု ဒြဟတ်တၠအဝဵုပၞာန်တအ် က္တဵုဒှ်ဒၟံင်ပရေင်ပၞာန်ဏံဂှ် ပရေင်ထံက်ဂလာန်ကဵု ပရေင်ဒစဵုဒစး နွံဒၟံင်ၜါဒြဟတ်တုဲ ပရိုင်မွဲလ္ပာ်ကဵုမွဲလ္ပာ်ဂှ် ချူပတိုန်ထ္ၜးစဵုစးဒၟံင်ညးသ္ကအ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ဂၠင်ရ။

အခိင်တ္ၚဲဏံဂှ် ပါဲနူကဵုဌာန်ပရိုင်၊ သၟာပရိုင်တအ်တုဲ ပူဂဵုဗွဲမဂၠိုင်တအ်လေဝ် ချူပ္တိုန်ထ္ၜးကၠုင်ပရိုင် လ္တူသဵုယှေဝ်မဳဒဳယာ (Social media) ဂၠိုင်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံတိုန်သတိရ။

ဌာန်ပရိုင်၊ သၟာပရိုင် ကၠောန်ရေင်တၠုင်ကမၠောန်ပရိုင်လၟေင်တအ်ဂှ် သၞောတ်ဗ္ၜတ် စေဝ်ပၞောန်ဌာန်ပရိုင်ညးကဵုညးနွံတုဲ ကုပူဂဵုချူပ္တိုန်ထ္ၜးဒၟံင်ပရိုင် နကဵုပူဂဵုတအ်ဂှ် သၞောတ်ဗ္ၜတ်တက်လဝ်စေဝ်ပၞောန်ဟွံမွဲဂှ်ရ ဗီုပၟိက်စိုတ်ချူပ္တိုန်၊ ဗီုစှေ်စိုတ်ဂှ် ဟီုပ္တိုန်ထ္ၜး သၠးပွးရ။

သၟာပရိုင် နွံတန်တဴ သၟဝ်အုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ ဌာန်ပရိုင်ကဵု သၟာပရိုင်ချူပ္တိုန်ပရိုင် နကဵုပူဂဵုသၠးပွးတအ် ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကအ်ရ။ သၟာပရိုင် နွံသၟဝ်တဲ အုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲဌာန်ပရိုင်ဂှ် ဒးဂွံလဝ်ကွတ်ပညာပရိုင် ချူပ္တိုန်ထ္ၜးပရိုင်တုဲ လ္တူဂှ် အေဝ်ဒဳတာ (ညးဒါန်ပရိုင်)၊ သကိုပ်အေဝ်ဒဳတာ (သ္ကိုပ်ညးဒါန်ပရိုင်) အဆံင်ဆံင် ကောပ်ကာဲဒၟံင်ရ။ 

ကုပူဂဵုချူပ္တိုန်ထ္ၜးဒၟံင်ပရိုင် နကဵုပူဂဵုတအ်ဂှ် ကွတ်ပညာပရိုင်ကီု၊ ဝတ်တာလျိုင်တင်ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ်ကီု၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ အဆံင်ဆံင်ကီုတအ်ဂှ် ဟွံမွဲသက်သက်တုဲ ဗီုဇကုစှေ်စိုတ်၊ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ဇကု၊ ဗီုဇကု ကၠိုဟ်ဟေင် ချူပ္တိုန်ထ္ၜးဒၟံင်ပရိုင်ရ။

သၟာချူပရိုင်ၜါသာ်ဏံဂှ် အဆံင်ဍာ်ဒကေဝ်၊ စရာဲကွတ် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ရ။ ပရေင်ဒုင်လျိုင် ကေတ်လျိုင်လေဝ် ဟွံတုပ်ရ။ 

ဇၟာပ်ညးချူပ္တိုန်ထ္ၜးပရိုင်ဂှ် ဒှ်သၟာပရိုင်ဖအိုတ်ဟာ? ဗီုလဵုၜတ်ကၞာတ်အာရောဂှ် အတိုင်ပ္ဍဲကဵုလိက်ကၞပ်ကွတ်ပညာပရိုင်ဂှ် ကံက်နုက်တုဲ ပ္တိုန်ထ္ၜးအာ ဗွဲသရောပ်ရ။ 

လက်သန်ပရိုင်

၁။ တင်ဂၞင်ဒးဍိုက်ပေင်၊ ဒးခိုင်ကၠိုက် (ACCURATE or ACCURACY)

(ဥပမာ – အခိင်အခါ၊ ယၟုမၞိဟ်၊ ကမၠောန်၊ ဒၞာဲမကတဵုဒှ်၊ ပရူပရာ အိုဿီုဂှ် ဒးချိုတ်ပၠိုတ်ရောင်။)

၂။ ဒးနွံဓရ်ဍာံ၊ ဒးဓဝ်ယာ (FAIR) 

(ကာလသၟာန်သၟုက်မ္ဂး မၞိဟ်ၜိုတ်ဂၠိုင်မာန်ဂှ် သၟာန်နင်ညိ။ တၠခန္ဓကာယျကီု မၞိ်ဟ်ပွဳဗွိုင်တအ်ဂှ်ကီု သၟာန်နင်ညိ။ မၞိဟ်ဆက်စပ် သာ်လဵု ဒးသၟာန်ထေက်မံင်ဏီတအ်ဂှ်လေဝ် ချပ်ညိ။)

၃။ ဒးဒှ်သၠဒကေဝ်၊ လ္ပဒစေင်မွဲစရေက် (ΒALANCE)

(ယဝ်ရ ဒှ်ပရိုင်ပဋိပက္ခမ္ဂး သ္ပသတိညိ။ အရေဝ်ညးမွဲလ္ပာ်ဓဝ်ဂှ် လ္ပချူဖအိုတ်၊ လ္ပာ်မွဲမွဲလ္ပာ်တေံ မုဟီုရောဂှ် သၟာန်ညံင်ဂွံဂွံညိ။ ရဲမွဲလ္ပာ်တအ် ညာတ်ကေတ်လ္တူကိစ္စဂှ် သာ်လဵု လဴထ္ၜးတုဲ လ္ပာ်မွဲတေံ မုညာတ်။ ဟီုညံင်ဂွံဒှ်သၞဟွံသေင်။)

၄။ အရေဝ်နိဿဲ (Quotes)

(အရေဝ်နိဿဲတအ်ဂှ် မွဲမဓဝ် ဗၠေတ်ဟွံဂွံ၊ အတိုင်ပူဂဵုမွဲမွဲတၠ ဟီုနင်ဂှ်ဟေင် ချူစုတ်အတိုင်အရေဝ်ညိ။ အရေဝ်ဇကု ဟီုစုတ်ဟွံဂွံ၊ လညာတ်ဇကု ဗပေင်စုတ်ဟွံဂွံ။)

၅။ တံရိုဟ်ပရိုင် ဒးချိုတ်ပၠိုတ် (News Source)

(ပရိုင်မွဲမွဲဂှ် ညးဂှ် ဟီုနင်ရော။ ပူဂဵုဂှ် အခေါင်ဟီုနွံဟာ၊ ပူဂဵုဂှ်ဝွံ ဆက်စပ်မံင်ကဵု ကမၠောန်ဏအ်ဟာ။ ပရိုင်ဏအ်ကဵု ပူဂဵုဏအ် ဆက်စပ်မံင် ညးသကအ် သာ်လဵုရော။)

ဣဏံဝွံ သဘဴဓဝ် လက်သန်ပရိုင်ရ။ ဆက်တုဲ ပ္တိုန်ထ္ၜးအာ ဒ္ဂေတ်ဝတ်သၟာပရိုင်ပၠန်ရောင်။ 

ဒ္ဂေတ်ဝတ်တာလျိုင် သၟာပရိုင် (၁၀) တင်

၁။ တင်နင်ဇကုကေတ်နင်တအ်ဂှ် ဒးချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဇကုဒးကေတ်တာလျိုင်၊ တင်နင် ညံင်ဟွံဂွံဗၠေတ်ဂှ် ဒးစၟဳစၟတ် ဒးသၟာန် ထပ်ကဵုထပ်ရောင်။ လညာတ်ဇကု မိက်ဂွံဒှ်ဂှ် ချူစုတ် ဟွံဂွံ။ တင်နင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နကဵုရန်တၟအ်နွံနွံ ပသှ်ေစွံလဝ် ဟွံထေက်။

၂။ သၟာပရိုင်ဂှ် လုပ်ပထုဲ ကေတ်ပရိုင် ပရေင်ပူဂဵုညးတၞဟ်ဟွံဂွံ၊ လုပ်ပထုဲ ပရေင်ပူဂဵု ပရေင်အိန်ထံင်ညးတၞဟ်ဟွံဂွံ။ (တင်သမ္တီ။ ယဝ်ရ ချူပရိုင် ပရူပူဂဵုမွဲမွဲမ္ဂး ဒးအာတ်အခေါင်၊ ကေတ်သုင်စောဲဗီုမ္ဂး ဒးအာတ်အခေါင်ရောင်၊)

၃။ ကာလချူပရိုင်မ္ဂး လညာတ်ဇကု စုတ်ဟွံဂွံရ။ ဒစေင်ဓဝေင် ဗက်စမုက်မွဲလ္ပာ် ချူဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲကဵုဇၟာပ်ပရိုင်ဇကုချူဂှ် ဒးစုတ်ယၟုဇကု (ယၟုသၟာပရိုင်) ရ။ 

၄။ ယဝ်ရ ချူဒးပရိုင် တင်နင်ဗၠေတ်မှာရာမ္ဂး ညံင်ဂွံကလေင်ဒုင်ဂုဏ် ‘ပရေင်မှာရာ’ ဗွဲမပြဟ်ရ။ 

၅။ စပ်ကဵုပရိုင်ပၞုက်ဒလုက် (ကာပၞုက်) လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ယဝ်ရဓမံက်ယၟုတံရိုဟ်ပရိုင်ဟွံဂွံမ္ဂး တံရိုဟ်ပရိုင်ဇကုဂှ် သစ္စနွံနွံ ဒးစဵုဒၞာလဝ်ရောင်။ မ္ၚးနူကဵု သ္ကိုပ်အေဝ်ဒဳတာဇကုတုဲ ကုညးတၞဟ်ဟ်တအ် လဴထ္ၜးဟွံဂွံရ။ 

၆။ ကာလချူပရိုင်ဂဗုတ်မ္ဂး စဵုကဵုရုင်ဗစာဟွံဖျေံ ညးမွဲဂှ် ဒုဟ်နွံဍင်ဏီ၊ ယင်ပူဂဵုဂှ် ‘ဒုဟ်နွံရောင်’ ပိုဲတအ် ဟီုဟွံဂွံ၊ ချူစုတ် ဟွံဂွံရ။ 

၇။ အာစာပရိုင်ဂှ် စလာပ်ဗဇဴ ဟွံဂွံ၊ ရံင်ကဵုဂုဏ်ဖဵုဇကုတုဲ ချူပရိုင် ဗက်မုက်၊ ဟွံမွဲကဵု ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် သ္ပဟွံဂွံ။

၈။ အာစာပရိုင်ဝွံ ပရိုင်သွက်ဂွံဒှ်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲအရာသာသနာ၊ ဂကူဘာသာ၊ ဇာတိကွာန်၊ ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ (အခိုက်အလေံ) ဒေသ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ကဵုဒြဟတ်တုဲ ချူ ဟွံဂွံရ။ 

၉။ အာစာပရိုင်ဝွံ ၜိုန်ရဓရ်ပတှ်ေ/သစ္စ လတူဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ဝါ) လတူဂကောံမွဲမွဲ နွံတဴကၠာလေဝ် ကာလဒှ်အာစာပရိုင်မ္ဂး ဒးမံင်အဒေါဝ်တုဲ ဒးဝိုတ်ကၠေံလဝ် ဓရ်ပတှ်ေဝွံတုဲ အကြာဂကူဇကု ညံင်ဂွံထကး၊ ကၟိန်ဍုင်ဇကု ညံင်ဂွံလီုလာ်တအ်ဂှ် ချူဟွံဂွံ။ 

၁၀။ ကာလ ချူပရိုင်၊ စုတ်ဗီု၊ ချူလိက်ပရေင်မ္ဂး – 

(က) ပရိုင်၊ ဗီုဓာတ် ရုန်မဵု ရိုင်ဇိုင် ဒးဖေက်ဂၟံက် ဟွံကိတ်ညဳကဵု ယေန်သၞာင်ဂကူဇကု တအ်ဂှ် စုတ်ဟွံဂွံ။ 

(ခ) မအရေဝ်ကဆံင်သဝ် ရိုင်ဇိုင် ရုန်မဵုတအ် စကာဟွံဂွံ။

(ဂ) ပရေင်စောဲစပ်စုတ် ဂကောံမွဲမွဲ ပူဂဵုမွဲမွဲ သ္ပဟွံဂွံ။ 

(ဃ) ဖျေံဂုန်သိက္ခာ ဂကောံမွဲမွဲ ပူဂဵုမွဲမွဲ သ္ပဟွံဂွံ။

သာ်ဝွံ ချူဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ကဵုပညာကွတ်ပရိုင်ရ။ ရံင်ကဵု ပိုဒ် ‘လက်သန်သၟာပရိုင်’ လ္တူဂှ်ကီု၊ ရံင်ကဵုပိုဒ် ‘ဒ္ဂေတ်ဝတ်တာလျိုင်သၟာပရိုင်’ ဝွံကီုတုဲ ကုပူဂဵုညးချူပ္တိုန်ထ္ၜးဒၟံင်ပရိုင် လ္တူမုက်လိက်သဵုယှေဝ်မဳဒဳယာ Social media ဂမၠိုင် ဒှ်သၟာပရိုင်ဟာ၊ ဇၟာပ်ပူဂဵု ချူ ဟီုပ္တိုန်ထ္ၜးပရိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီသၟာပရိုင်ထေက်ဟာဂှ် ညးမဗှ်လိက်ပရေင်တအ် ဖျေံတၟော်ဂွံရောင် စှေ်စိုတ်တုဲ ပ္တိုန်ထ္ၜးဏာရ။