ယက္ခဂုမ္ဘဏ် (လိက်ပရေင်)
သမ္မတဗဳဠာရုတ် လူကာသေန်ဂိုဝ် (Lukashenko) ဂှ် မဒှ်မၞိဟ်မြဟ်တမ္ညဝ်တဴ နကဵုယၟု “တၠအဝဵုလက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲယူရောပ်” (The last dictator of Europe) ရ။ ယဝ်ရဟီု “ပ္ဍဲလောကဏအ် ဒှ်ညးတၠအဝဵု အာယုက်ဂၠိင်အိုတ်” မ္ဂးလေဝ် ဟွံဗၠေတ်ရ။ ညးဝွံ နူကဵုခေတ်သဵုဗဳယေတ် ခေတ်ပၞာန်ဂံက်တေံ ဒှ်ကၠုင် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗဳဠာရုတ်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၉၄ တေံ စဵုကဵုစိုပ်အခိင်လၟုဟ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဏအ် ဗၞတ် ၃၂ သၞာံလောန်ကၠုင် နကဵုနဲကဲနာနာသာ် ရပ်စပ်ဂစာန်ကေတ်လဝ်အဝဵုရ။ ညးဝွံ ကုဍုင်ဥရောပတအ်မ္ဂး ဟွံဒးရေင်သကအ်ရ။
ဍုင်ဂၠးကဝ်ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် ကၟာတ်လဒဵု (sanctioned) လဝ် ကုညးရ။ ညးဝွံ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲအဆက်ဆက် နကဵုနဲကဲလီစၞာဲနာနာသာ် ကလိဂွံလဝ်ဇၞးတုဲ ဒှ်ဒၟံင်သမ္မတရ။ တုဲပၠန် ညးဝွံ ဒှ်ကွးတဲပုင် ပူတေန် (Putin) သမ္မတရုယှာရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် ဆက်ဆောံအကြာ ရုယှာ ကဵု ဗဳဠာရုတ်ဝွံ ဒှ်ဒၟံင်ပရေင်ဆက်ဆောံ ညံင်ရဴဍုင် သဵုဗဳယေတ်တြေံတေံဖိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲတိုက်ယူရောပ်ဗၟံက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် မဒှ်မဟာမိတ်ပၞာန်အဓိက သွက်ရုယှာရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ သၞာံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ အခိင်ပၞာန်မသီကေတ်အဝဵု နူအလဵုအသဳ(အေန်အေလ်ဒဳ)တေံဂှ် သကိုပ်ပၞာန်မသီအဝဵုဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲနူညးဂၠးတိတအ်တုဲ ဟွံကလိဂွံပရေင်ဆက်ဆောံ နူဍုင်ဒဳမဵုကရေဇြဳတအ်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၞာန်တအ် ပၠံင်ဏာအဝဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်သၟးဟွံက သီုကဵုဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗွဲမဓဇန်ကြမ်ကြတုဲ ၜိုန်ရဒးဒုင်တးပါဲ နူဍုင်ဂၠးကဝ်တအ်ကီုလေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒုင်တၠုင် ဆာန်ကၟိန်ကုညးတေံ နွံမွဲတၠရ။
ညးဂှ် ဒှ်ညးတၞဟ်ဟွံသေင်။ ဒှ်သမ္မတဗဳဠာရုတ် လူကာသေန်ဂိုဝ် ဒှ်တၠအဝဵု အာယုက်ဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသယူရောပ်ရ။ ပ္ဍဲကာလမသီလဝ်အဝဵု ဗၞတ်မသုန်သၞာံဂှ် လူကာသေန်ဂိုဝ် ကဵု သကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဝွံ ဆက်ဆောံဆဵုဂဗရေင်သကအ် ပေင်အာ ဗၞတ်မသုန်ဝါ ဒှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဝွံ ထ္ၜုတ်ပတိုန်လဝ်ဇကုဇကု နဒဒှ်သမ္မတတုဲဒှ်ရ။
ဣဏအ်လေဝ် ဒှ်ကသပ် နူသမ္မတဗဳဠာရုတ် လူကာသေန်ဂိုဝ် မကဵုနင်နဲကဲ စၞောန်ပ္ညုင်ဒှ်မာန်ရ။ တၠအဝဵုတအ်မ္ဂးဂှ် အဝဵုဇကုမသီလဝ်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံဂြဲဇမၠိင်ဏာ အခိင်ဂၠိင်င်မာန် ပတိတ်ဒၟံင်ညာဏ် ဂစာန်ချပ်ဒၟံင်လၟိုန်ရ။ ပၞောဝ်ကဵုသကိုပ်ပၞာန် မဒးဒုင်တးပါဲကၠေံ နူဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်ဂှ် လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ ဒှ်တၠအဝဵု သွက်ဂွံကေတ်စအစာံ (နမူနာ) ခိုဟ်မွဲရ။ အခိင်ဇကုဒးဒုင်တးပါဲလဝ် နူညးဂၠးကဝ်တအ်မ္ဂး ဇကုဒးအာပံင်ဖက် ကုမၞိဟ်မဒုင်ပံင်ဖက် ဆက်ဆောံကုဇကုဂှ် ဒှ်ဓမ္မတာရ။ အခိင်မသီလဝ်အဝဵုတၟိတၟိတေံ လပါ်သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် မၞိဟ်မထံက်ပင် ဆက်ဆောံဟၟဲကွေံကွေံရ။ နွံဆ သကိုပ်တၠအဝဵု ရုယှာ၊ ကြုက် ကဵု ဗဳဠာရုတ်တအ်ဟေင်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သမ္မတရုယှာ ပူတေန်ဂှ် စဵုကဵုဂွံဒးစိုတ်ကွေံကွေံ ဟွံဒှ်ရ။ နူတမၠာတေံ ဟိုတ်နူကေင်ဆက်ဆောံကၠုင်လဝ် နဒဒှ်မၞိဟ်မရာန် ကပေါတ်ကြိယာပၞာန်မွဲတၠတုဲ ဆက်ဆောံကၠုင် ကုသကိုပ်ပၞာန် မေန်အံင်လှာင်ရ။
လပါ်ကြုက်လေဝ် ကိစ္စသီအဝဵုပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် “ဒှ်အရာမလှာဲပြံင်ဂကောံအလဵုအသဳတၟိရ” ဆဂှ်ဟေင် ဟီုထံက်လဝ်ဂလာန်ကၠာတုဲ ကာလစိုပ် သၞာံ ၂၀၂၃ နကဵုယၟုဗျူဟာပရေင်ထပက်ပၞာန် ၁၀၂၇ ဂှ် ကၠတ်ကဵုဒြဟတ် ပံင်တောဲကု MNDAA, TNLA (ကိုးကန့်၊ ပလောင်) တအ်တုဲ သီကေတ်လဝ်မွဲဒမြိပ်ဗၟံက်ကဵုသၟဝ်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်လာယှဵုတုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵုညံင်သကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ်ဂွံစိုပ်အာ သၟဝ်သြဇာဇကုရ။ ယဝ်ရကလေင်ချပ်ဗစာရဏာရံင် ပ္ဍဲပွိုင်သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန်ရးဇၞော်ဇၞော်ၜါ ဒးဒုင်ကျအာတုဲ ကောန်ပၞာန်လ္ၚီလက်ကိုဋ် ဒးပစူအလာံဗတာင် ဖျေံလွဟ်ဂှ် သွက်သကိုပ်ပၞာန် မေန်အံင်လှာင်မ္ဂး ဒှ်အရာဂပ်ဝ်ဒးဂွ ဗွဲမလောန်ရ။ ဆ္ဂးဂှ် တိဍာ်ကၟိန်ဍုင် ဗီုလဵုဒှ်ဒှ် လီုလာ်အာကီုလေဝ် သွက်အဝဵုဇကု ဂွံဂျိုင်တန်တဴ (survival) မာန်ဂှ်ဟေင် ပွမချပ်တဴသာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်စရိုတ်ဓမ္မတာ ဂကူတၠအဝဵုပၞာန်တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ကေတ်လဝ်ဒၞာဲသမ္မတတုဲ ဒုင်ကေတ်သၟဝ်သြဇာကြုက် ဗွဲမပြာကတ်ကၠးဖ္ဍးရ။
တၠအဝဵုဟီုမ္ဂးဂှ် ဆက်ဆောံအာ ကုတၠအဝဵု ကေုာံ တၠအဝဵုတအ်ဟေင်ရ။ သမ္မတဗဳဠာရုတ် လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၂ ဂှ် ကၠုင်စိုပ်နေပျဳဒဝ် ကၠုင်ဝေင်ကု သကအ်ရဲ တၠအဝဵုပၞာန် သမ္မတ မေန်အံင်လှာင်တုဲ ကလေင်စဴအာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ပၠန်ရ။ တရဴအလန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တရဴအလန်ဒုတိယ လူကာသေန်ဂိုဝ် မကၠုင်ဍုင်ဗၟာ နကဵုတရဴလုပ်သၞောဝ်ရ။ အလန်ပထမဂှ် ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာနူသဘင်ပေါဲရုဲမာဲ သကိုပ်ပၞာန် မေန်အံင်လှာင် ဟွံဒှ်ဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ နိုဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၇-၂၈ တေံရ။ လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ ကြဴနူပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ မဒှ်သကိုပ်က္ဍိုပ်ဍုင်သအာင်မွဲတၠဓဝ် မကၠုင်စိုပ်ဍုင်ဗၟာကၠာအိုတ်ရ။ ပရေင်ဆက်ဆောံအကြာ ဗဳဠာရုတ် ကဵု သကိုပ်ပၞာန်မေန်အံင်လှာင်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာတၠအဝဵု ကေုာံ တၠအဝဵု သၟးဟွံသေင် သွက်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဒှ်ဍုင်အဓိက မထံက်ပင် သွံရာန်ကဵုဒၟံင် ကြိယာလွဟ်ပၞာန်လေဝ် ဒှ်ဍုင်ဗဳဠာရုတ်ဏအ်ရ။
ဍုင်မၞုံပ္ဍဲအေရှအဂၞဲမွဲဍုင်ဂှ် ဒးအာပံင်တောဲကု ဍုင်တၠအဝဵု မၞုံပ္ဍဲဗၟံက်ယူရောပ်တေံရ။ သွက်ဂွံထ္ၜးပရေင်ဆာန်ကၟိန် ရေင်သ္ကအ်တုဲ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်ဂှ် ခုတ်တင်လဝ်ယၟုဂၠံင်မွဲ နကဵုယၟု ဍုင်ဇၞော်ဘဳလာရုတ် Minsk ရ။ တရဴလူကာသေန်ဂိုဝ် အလန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တရဴဂၠံင်ဂြိပ် ကၠုင်ပြဟ် စဴပြဟ်ရ။ လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ ပ္ဍဲဂျောန် ၂၇-၂၈ ဂှ် ဆဵုဂဗကု သမ္မတရုယှာ ပူတေန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဂျောန် ၂၈-၃၀ ဂှ် အာဍုင်ကြုက်ရ။ ဆဵုဂဗကု သမ္မတ သဳဂျေန်ဖေန် (Xi Jinping) ရ။ ဆက်တုဲ ပ္ဍဲဂျူလာင် ၁-၂ ဂှ် အာဍုင်အေန်ဒိုနဳယှာ ဆဵုကု သမ္မတ ပရာဘိုဝ်ဝိုဝ် သူဘဳယာန်တိုဝ် (Prabowo Subianto) တုဲ အခိင်ကလေင်ဂှ် လုပ်အာ နေပျဳဒဝ်ရ။ စနူသကိုပ်ပၞာန် မေန်အံင်လှာင် သၠာဲကၠေံကယျိုင်ပၞာန် ဗိုက်ဂၠိက် ကျိုင်ကေတ်ကယျိုင်သမ္မတတုဲဂှ် သမ္မတဍုင်သ္အာင်ကၠာအိုတ် မကၠုင်ဝေင်ဂှ်လေဝ် ဒှ်လူကာသေန်ဂိုဝ်ဏအ်ရ။
အကြာဗၟာ ကဵု ဗဳဠာရုတ်ဝွံ ဗၞတ် ၃၀ တ္ၚဲ ဟွံဒးကေတ်ဝဳသာ သ္ပပတံနူ ဂျူလာင် ၈ ဏအ်တုဲ မွဲဍုင်ကဵုမွဲဍုင် အာကၠုင်ရေင်သ္ကအ်ဂွံရ။ နေပျဳဒဝ်မကလှ်လဖှ်ဒၟံင် မွဲတၠဓဝ်ဂှ် ဒးအာသ္ပ မဟာမိတ်ကဵုဍုင်တၠအဝဵု ဥရောပတေံရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု တၠအဝဵုယူရောပ် လူကာသေန်ဂိုဝ်လေဝ် ဒးခံက်ကေတ်တဲ နဒဒှ်မဟာမိတ် ရုယှာ ကဵု ကြုက် ရ။ ကိုပ်ကၠာနူတရဴဏအ် ပ္ဍဲဂိတုမာတ်မလောန်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် အာလဝ်ဍုင်ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာတုဲ ဆဵုဂဗလဝ်ကု သကိုပ်က္ဍိုပ် ကေန်ဂျုင်အောန် (Kim Jong Un) ရ။ တၠအဝဵုကဵုတၠအဝဵုတအ် ဒက်ပတန် ပရေင်ညဳသၟဟ်ရေင်သ္ကအ်အိုတ်ရ။
သမ္မတဗဳဠာရုတ် လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ ကြဴနူသဵုဗဳယေတ်လီုလာ်အာတုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် ပရေင်ဆက်ဆောံ တန်တဴကၠုင် အတိုင်ခေတ်သဵုဗဳယေတ်တြေံတေံ ကုဍုင်ရုယှာရ။ လူကာသေန်ဂိုဝ်ဝွံ နူစအခိင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်သမ္မတဗဳဠာရုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ တေံတုဲ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ လက္ကရဴဏအ်အိုတ်သီုဂှ် ညံင်ဂွံဇၞး နကဵုကမၠောန်စၞုက်စၞာဲ ကၠောန်ကၠုင်နာနာသာ်ရ။ ညံင်ရဴသမ္မတတၠအဝဵုတအ် မချူစၞောန်ဇာတ် ညံင်အာယုက်သမ္မတဇကုဂွံဂၠိင်ဂှ် လူကာသေန်ဂိုဝ်လေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ် ပလေဝ်ကၠေံသဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေတုဲ ဇမၠိင်ပ္တိုန်အာယုက်သမ္မတရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် စုတ်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ညးလဵုမွဲလေဝ် ကေတ်ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဟွံဂွံ ကုညးရ။
ပ္ဍဲဍုင်ဗဳဠာရုတ်ဂှ် ဌာန်ပရိုင်ဗၠးၜးဟၟဲတုဲ ဌာန်ပရိုင်အိုတ်သီု အလဵုအသဳတအ်ဟေင် ရပ်စပ်ထိင်ဒဝ်လဝ်ရ။ နကဵုယၟုပရေင်ဂီုကၠီုကောန်ဍုင် ဂကောံသ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ထံင်ပရိုင် KGB ညံင်ရဴခေတ်သဵုဗဳယေတ်တေံနွံတုဲ မလေပ်ရပ်စပ်တဴ မၞိဟ်မဒစဵုဒစး ကုသၟိင်တၠတအ်ရ။
ပွကမၠောန် လူကာသေန်ဂိုဝ် မပရေံအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်စၞာဲမာဲ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ။ ညးဍုင်ကွာန်ဗဳဠာရုတ် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ တေံ စုတ်ကဵုလဝ်မာဲ ကုသကိုပ်ဒစဵုဒစး Sviatlana Tsikhanouskaya ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် လူကာသေန်ဂိုဝ် ကြီုတိုန် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ် ဇၞးအာဂှ် ဒှ်ဆညးဟေင်ရ။ အခိင်ညးဍုင်ကွာန်ဗဳဠာရုတ်တအ် တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒပ္ဍဲဂၠံင်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် ရပ်စပ်ဗတိုက်ပလီု ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ သကိုပ်ဒစဵုဒစးလေဝ် ဒးဂြိပ်တိတ်နူဍုင်ရ။ လူကာသေန်ဂိုဝ် မကေတ်လဝ်အဝဵု နကဵုနဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဂကောံအဳယူ (EU) ကၟာတ်လဒဵုကေတ်ဒုဟ်တုဲ သီုကဵုအမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ဇိုင်ဝုတ်ဒိုဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစှ်ေစိုတ် ဟွံသ္ပစၟတ်သမ္တီညး နဒဒှ်သမ္မတရ။
တၠအဝဵုဥရောပမွဲတၠ ဒှ်ဒၟံင်သကအ်ရဲ ကုတၠအဝဵုသကိုပ်ပၞာန်ဗၟာမွဲတၠဂှ် ဒှ်အရာတၟေင်တၟဟ် ဟွံသေင်ရ။ သကိုပ်ပၞာန်မသီလဝ်အဝဵုဂှ် ဂစာန်ပတိတ်ဒၟံင်ဒြဟတ် သွက်ဂွံပၠုပ်စုတ်ဍုင်ဗၟာ သၟဝ်သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် ဗွဲမလအ်လကာဖာတုဲ ဆက်ဆောံကြပ်ပ် ကုတၠအဝဵုတအ် သွက်ဂွံဒက်ဂကောံတၠအဝဵုရ။
သွက်သကိုပ်ပၞာန် သမ္မတမေန်အံင်လှာင်မ္ဂး ဟွံကလိဂွံ ပရေင်သ္ပသမ္တီလုပ်သၞောဝ် (legitimacy) လတူဍုင်သ္အာင်ဂမၠိုင်တုဲ ဒးအာချပ်စ ကုဂကောံတၠအဝဵု မသ္ပသမ္တီလုပ်သၞောဝ်ကုဇကုတအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သမ္မတမသီလဝ်အဝဵု အာစိုပ်လဝ်ဍုင်လဴဂှ် ၜိုန်ရဍုင်လဴ သ္ပစၟတ်သမ္တီကီုလေဝ် ဂကောံအာဇြဳယာန် သီုကဵုဍုင်ဂၠးကဝ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလိဂွံပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဟွံသေင်ရ။ ပ္ဍဲအာဇြဳယာန်ဂှ် ဍုင်လဴ ကေုာံ ဍုင်ကာမ်ဗဝ်ဒဳယာတအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်မၞုံသၟဝ်သြဇာကြုက်ဟေင်ရ။ ပွမဆက်ဆောံ ကုဍုင်တၠအဝဵုသာ်ဏအ်ဂှ် ကလိဂွံပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကုဍုင်ဒဳမဵုကရေဇြဳတအ် ဟွံသေင်ရ။
သကိုပ်ပၞာန်မေန်အံင်လှာင် မသီလဝ်အဝဵုတုဲ မထ္ၜုတ်ပတိုန်လဝ်ဇကုဇကု နဒဒှ်သမ္မတဂှ် ညးဂှ် မိက်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီတှ်ေ ပ၊ ဟွံသ္ပစၟတ်သမ္တီတှ်ေ လ္ပပ၊ ယဝ်ရဂွံဆက်ဆောံဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံတၠအဝဵု တအ်မ္ဂး ပြေဒၟံင်စိုတ်ရဂှ် စိုပ်ဒၟံင်အကာဲအရာသာ်ဂှ်ရောင်။